Bong gân, trầy xước khi trượt: xử lý tại chỗ và khi nào cần đi khám

Bong gân và trầy xước là hai chấn thương người trượt gặp nhiều nhất. Bong gân cổ chân xử lý tại chỗ bằng nghỉ, chườm lạnh, băng ép nhẹ và kê cao; trầy xước thì rửa sạch bằng nhiều nước sạch, lấy hết sạn cát rồi che lại. Cần đi khám khi không đứng được bằng chân đau, sưng biến dạng, vết thương sâu hoặc dính bẩn nhiều, hay có dấu hiệu nhiễm trùng trong những ngày sau.

Bong gân là gì, khác gãy xương ra sao

Dây chằng là những dải mô dai nối xương với xương quanh một khớp. Bong gân là khi dây chằng bị kéo giãn quá mức, có khi rách một phần hay rách hẳn. Ở người trượt ván, chỗ hay bong gân nhất là cổ chân: khi tiếp đất sau một cú bật lệch khỏi ván, bàn chân lật vào trong và dây chằng phía ngoài cổ chân chịu lực. Người trượt patin cũng hay lật cổ chân khi giày lỏng hoặc khi bánh vướng vật cản.

Từ bên ngoài, bong gân nặng và gãy xương có thể trông khá giống nhau: cùng sưng, cùng đau, có khi cùng bầm. Không ai phân biệt chắc chắn được bằng mắt; phim chụp mới trả lời được. Vì vậy phần "khi nào đi khám" bên dưới quan trọng hơn mọi mẹo dân gian.

Xử lý bong gân tại chỗ

Các bước dưới đây là sơ cứu để giảm sưng và đau trong lúc theo dõi hoặc chờ khám, không phải điều trị:

1. Dừng lại. Đừng cố trượt nốt lượt, đừng "đi lại cho giãn ra". Tháo giày patin hoặc nới dây giày ngay, trước khi chân sưng to khó tháo.
2. Nghỉ: hạn chế dồn sức nặng lên chân đau trong một hai ngày đầu.
3. Chườm lạnh: đá bọc trong khăn mỏng, mỗi lần khoảng mười lăm đến hai mươi phút, cách vài giờ một lần trong ngày đầu. Không áp đá trực tiếp lên da.
4. Băng ép nhẹ: băng thun quấn từ bàn chân lên, vừa đủ đỡ, không chặt đến mức tê hay tím ngón.
5. Kê cao: khi ngồi, nằm, kê chân cao hơn tim.

Những ngày đầu, nhiều người được khuyên tránh xoa bóp mạnh, tránh chườm nóng và tránh đắp các thứ không rõ nguồn gốc lên chỗ sưng. Việc dùng thuốc giảm đau hay không, dùng loại gì, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.

Trầy xước: vết thương "quen mặt" của dân trượt

Ngã trượt trên mặt đường nhám để lại những mảng da bị mài, rớm máu, dính sạn cát. Dân trượt ván gọi vui là "ăn đường". Đa số vết trầy là nông và tự lành, nhưng nếu xử lý cẩu thả thì dễ nhiễm trùng, lâu khỏi và để lại sẹo hoặc vết sạm có hạt sạn nằm lại dưới da.

Các bước xử lý

1. Rửa tay người sơ cứu trước khi chạm vào vết thương.
2. Cầm máu nếu còn rỉ: ấn nhẹ bằng gạc hoặc khăn sạch vài phút.
3. Rửa bằng nhiều nước sạch chảy liên tục, nước máy sạch hoặc nước muối sinh lý đều được. Đây là bước quan trọng nhất. Rửa xà phòng nhẹ ở vùng da xung quanh.
4. Lấy hết sạn cát: hạt nào còn bám thì dùng gạc ướt lau nhẹ hoặc nhíp đã làm sạch. Hạt nằm sâu, lấy không ra thì để nhân viên y tế làm.
5. Che lại bằng gạc hoặc miếng dán vết thương phù hợp kích cỡ. Giữ vết thương sạch và hơi ẩm thường giúp lành nhanh và đỡ đau hơn để khô đóng vảy cứng.
6. Thay băng hằng ngày hoặc khi băng ướt, bẩn.

Những điều nên tránh

• Không đắp lá, bột, kem đánh răng hay các thứ truyền miệng lên vết thương.
• Không chà mạnh bằng bàn chải làm vết thương sâu hơn.
• Không bóc vảy khi chưa bong tự nhiên.

Bảng nhanh: chấn thương nhẹ thường gặp khi trượt

Khi nào cần đi khám

Với chấn thương cổ chân, cổ tay

• Không chịu được sức nặng: không tự đi được vài bước ngay sau ngã hoặc khi đến chỗ khám.
• Đau khi ấn vào mấu xương hai bên mắt cá hoặc vùng xương bàn chân.
• Sưng to nhanh, biến dạng, lệch trục.
• Tê, lạnh, tím ngón chân, ngón tay.
• Sau vài ngày tự chăm sóc mà đau không giảm, hoặc khớp cảm giác lỏng, hay bị "sụm".

Với cổ tay, nhớ rằng gãy xương thuyền có thể trông giống bong gân nhẹ; đau vùng gốc ngón cái sau ngã chống tay nên được khám.

Với vết thương ngoài da

• Vết thương sâu, mép hở, có thể cần khâu.
• Chảy máu không cầm sau khi ấn liên tục khoảng mười phút.
• Sạn, mảnh vụn nằm sâu không lấy ra được.
• Vết trầy rộng, ở mặt hoặc gần khớp.
• Những ngày sau: sưng nóng đỏ lan ra, đau tăng, chảy mủ, có vệt đỏ chạy dọc chi, sốt.
• Vết thương dính đất bẩn mà bạn không nhớ đã tiêm phòng uốn ván khi nào: hỏi nhân viên y tế về việc tiêm nhắc.

Quay lại ván sau bong gân

Bong gân nhẹ thường đỡ dần sau vài ngày đến vài tuần; bong gân nặng lâu hơn nhiều. Một cổ chân từng bong gân mà quay lại trượt quá sớm rất dễ lật lại, và mỗi lần lật lại thì dây chằng càng lỏng. Trước khi trượt lại, hãy tự kiểm:

• Đi bộ, đi lên xuống cầu thang không đau.
• Đứng một chân bên đau được vài chục giây mà không chao nhiều.
• Nhón gót, nhảy nhẹ tại chỗ không đau.

Bắt đầu lại bằng trượt chậm trên mặt phẳng, chưa bật nhảy. Bài tập cổ chân trong danh mục "Thể lực người trượt" giúp lấy lại sự vững vàng; nếu đã được bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu hướng dẫn bài tập riêng, hãy làm theo hướng dẫn đó.

Túi sơ cứu nhỏ cho mỗi buổi trượt

Một túi nhỏ nhét vừa ba lô giúp buổi trượt bớt luống cuống khi có người ngã:

• Chai nước sạch hoặc nước muối sinh lý để rửa vết thương.
• Gạc vô trùng, miếng dán vết thương vài cỡ, băng dính y tế.
• Một cuộn băng thun.
• Nhíp nhỏ, kéo nhỏ.
• Túi chườm lạnh dùng một lần (loại bóp vào là lạnh) cho những buổi không có đá.
• Găng tay y tế.
• Số điện thoại người thân, và nhớ số cấp cứu 115.

Đồ bảo hộ đầy đủ (bó gối, bó khuỷu, quần dài vải dày khi tập trick) giảm đáng kể số vết trầy. Nhưng ngay cả người cẩn thận nhất cũng sẽ có lúc trầy da; biết xử lý đúng giúp vết thương lành gọn và bạn sớm quay lại ván.