Gãy cổ tay là chấn thương nặng hay gặp nhất ở người trượt ván và patin, vì khi ngã ra trước ai cũng phản xạ chống tay xuống đất và toàn bộ sức nặng dồn vào một khớp nhỏ. Hai kiểu hay gặp là gãy đầu dưới xương quay và gãy xương thuyền. Bó cổ tay có nẹp cứng giúp tay trượt đi thay vì khựng lại và giữ cổ tay không bẻ ngửa quá mức, nhờ vậy giảm rõ nguy cơ chấn thương vùng này.
Vì sao cổ tay chịu trận nhiều nhất
Hãy hình dung một cú ngã quen thuộc: ván vướng viên sỏi, dừng đột ngột, còn người bạn tiếp tục lao về trước. Trong chưa tới một giây, hai tay duỗi thẳng ra đỡ. Bàn tay chạm đất, cổ tay bị bẻ ngửa ra sau, và lực của cả cơ thể đang chuyển động đi dọc theo cánh tay, dồn vào đầu dưới của hai xương cẳng tay cùng những xương nhỏ ở cổ tay.
Giới y khoa gọi đây là kiểu ngã "chống tay duỗi thẳng". Nó gặp ở rất nhiều môn, nhưng người trượt ván, patin và scooter gặp nhiều hơn vì hai lẽ: họ ngã thường xuyên khi tập, và họ đang chuyển động nên lực dồn vào tay lớn hơn khi ngã lúc đứng yên.
Phản xạ chống tay không hoàn toàn xấu. Nó cứu đầu và mặt khỏi đập xuống đất. Vấn đề là cổ tay phải gánh một việc quá sức. Vì vậy cách làm thông minh là không cố "bỏ" phản xạ này, mà bảo vệ cổ tay và tập cách ngã chia lực ra.
Hai kiểu gãy hay gặp
Gãy đầu dưới xương quay
Xương quay là xương cẳng tay nằm phía ngón cái. Đầu dưới của nó, sát cổ tay, là chỗ gãy hay gặp nhất khi ngã chống tay. Dấu hiệu thường rõ: đau nhiều, sưng nhanh, có khi cổ tay biến dạng nhìn thấy được (lệch, gồ như cái nĩa úp), cử động tay rất đau.
Gãy xương thuyền
Xương thuyền là một xương nhỏ ở cổ tay, gần gốc ngón cái. Gãy xương thuyền nguy hiểm theo cách khác: nó hay bị bỏ sót. Cổ tay có khi chỉ sưng nhẹ, vẫn cử động được, người bị nghĩ mình "bong gân thôi". Có trường hợp phim X-quang chụp ngay sau ngã chưa thấy rõ đường gãy. Xương thuyền được nuôi bởi nguồn máu khá ít, nên nếu không được phát hiện và cố định đúng, xương có thể lâu liền hoặc gặp biến chứng về sau.
Một dấu hiệu nhiều người được bác sĩ kiểm: đau khi ấn vào chỗ hõm nhỏ ở gốc ngón cái, mặt mu tay (chỗ lõm hiện ra khi bạn giơ ngón cái lên). Đây chỉ là gợi ý để bạn biết mà đi khám, không phải cách tự chẩn đoán.
Ở trẻ em
Xương trẻ em mềm và còn sụn tăng trưởng ở hai đầu, nên kiểu gãy cũng khác: có khi xương chỉ phồng hay cong lại mà không gãy rời. Trẻ có thể vẫn cầm nắm được và chỉ kêu đau âm ỉ. Phụ huynh đừng vì thấy con còn cử động tay mà bỏ qua; cổ tay trẻ sưng đau sau ngã nên được khám.
Bó cổ tay giúp gì, không giúp gì
Bó cổ tay cho người trượt có một thanh nẹp cứng ở lòng bàn tay. Nẹp làm hai việc:
- Cho tay trượt đi: bề mặt nhựa trơn giúp bàn tay lướt trên mặt đường một đoạn thay vì dừng khựng lại. Lực được trải ra trong thời gian dài hơn, nên đỉnh lực dồn vào xương thấp hơn.
- Hạn chế bẻ ngửa: nẹp chặn cổ tay không gập ngửa ra sau quá mức, kiểu cử động gây gãy đầu dưới xương quay.
Các nghiên cứu trên người trượt patin inline từ thập niên 1990 cho thấy người không đeo bó cổ tay có nguy cơ chấn thương cổ tay cao hơn rõ rệt so với người đeo. Có ý kiến cho rằng bó cổ tay có thể đẩy một phần lực lên cao hơn ở cẳng tay trong những cú ngã rất mạnh; tuy vậy, khuyến cáo chung của các tổ chức y khoa và liên đoàn thể thao vẫn là nên đeo.
Bó cổ tay không biến bạn thành người không thể gãy tay. Ngã từ trên ramp cao, ngã ở tốc độ lớn, ngã đè cả người lên một tay vẫn có thể gây chấn thương. Nó giảm rủi ro, không xoá rủi ro.
Chọn và đeo bó cổ tay cho đúng
- Nẹp phải nằm ở mặt lòng bàn tay, chạy từ giữa lòng bàn tay xuống quá cổ tay. Nhiều loại có thêm nẹp ở mu tay, càng tốt.
- Có loại phân tay trái – tay phải. Đeo nhầm thì nẹp lệch khỏi chỗ cần che; trẻ em hay nhầm chỗ này.
- Quai siết chắc nhưng không làm tê tay. Đeo xong nắm mở bàn tay vài lần, không thấy cấn đau.
- Nẹp nứt, cong hay mòn thủng thì thay.
Tập ngã để chia lực khỏi cổ tay
Bảo hộ là một nửa; nửa còn lại là cách ngã. Người trượt lâu năm học được cách biến cú ngã chống tay thành cú ngã lăn. Có thể tập trên nệm hoặc bãi cỏ, mặc đủ đồ bảo hộ:
- Hạ thấp người trước khi ngã: khi thấy mất thăng bằng, khuỵu gối, hạ trọng tâm. Ngã từ thấp thì nhẹ hơn ngã từ tư thế đứng thẳng.
- Ngã về phía trước bằng gối (nếu có bó gối): quỳ xuống trước, rồi mới để tay chạm đất, khuỷu hơi co thay vì duỗi cứng.
- Lăn theo vai: khi ngã nghiêng, để cẳng tay và vai chạm đất rồi lăn người, thay vì chống một bàn tay xuống.
- Nắm tay hờ: một số người được dạy co các ngón tay lại thay vì xoè thẳng, để giảm nguy cơ trật hay gãy ngón.
Tập vài lượt mỗi buổi trên mặt mềm, dần dần phản xạ sẽ thay đổi. Danh mục "Trượt ván cho người mới" có bài riêng về cách ngã ít đau; ở đây chỉ nhấn vào phần cổ tay.
Sơ cứu tại chỗ khi nghi chấn thương cổ tay
Đây là việc làm trong lúc chờ đi khám, không thay cho khám:
- Ngừng trượt ngay, đừng "thử lại một lượt cho chắc".
- Tháo nhẫn, đồng hồ, vòng tay trước khi cổ tay sưng to.
- Cố định cổ tay ở tư thế đang thấy đỡ đau nhất: kê một tấm bìa cứng, cuốn tạp chí hay chính chiếc bó cổ tay dọc theo cẳng tay, quấn nhẹ bằng khăn. Không cố nắn cho thẳng.
- Chườm lạnh bằng đá bọc trong khăn, mỗi lần khoảng mười lăm đến hai mươi phút, không áp đá trực tiếp lên da.
- Nâng cao tay hơn tim (treo bằng khăn quàng cổ) để giảm sưng.
Khi nào cần đi khám
Hãy đến cơ sở y tế trong ngày nếu có một trong các dấu hiệu:
- Đau tăng dần thay vì giảm, hoặc sưng to nhanh.
- Cổ tay, cẳng tay biến dạng, lệch, gồ bất thường.
- Không cầm nắm được, không xoay được cẳng tay, hoặc đau chói khi cử động.
- Tê, ngứa ran, ngón tay lạnh hoặc tái màu: cần đi ngay.
- Xương lộ ra qua vết thương: gọi cấp cứu 115.
- Đau ở vùng gốc ngón cái kéo dài vài ngày, dù sưng ít: nhắc bác sĩ là bạn ngã chống tay, vì gãy xương thuyền hay bị bỏ sót.
Đừng tự kết luận "chỉ là bong gân" rồi băng bó ở nhà vài tuần. Một chỗ gãy không được nắn và cố định đúng có thể khiến cổ tay yếu, đau lâu dài, ảnh hưởng cả chuyện cầm bút, chống tay hay chơi thể thao sau này.
Trở lại ván sau khi gãy cổ tay
Thời gian quay lại trượt tuỳ chỗ gãy, cách điều trị và lời dặn của bác sĩ. Khi đã được cho phép, hãy bắt đầu trên mặt phẳng, đeo bó cổ tay, tránh trick mới trong những tuần đầu. Nhiều người sợ ngã chống tay lần nữa; bài về tâm lý sợ ngã trong danh mục này có gợi ý cách tập lại từng bậc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trượt ván hay gãy cổ tay?
Khi ngã về phía trước, phản xạ tự nhiên là duỗi tay chống xuống đất, và cả sức nặng lẫn đà chuyển động của cơ thể dồn vào cổ tay. Kiểu ngã này dễ gây gãy đầu dưới xương quay hoặc gãy xương thuyền.
Bó cổ tay có chống gãy tay được không?
Bó cổ tay giảm rõ nguy cơ chấn thương cổ tay nhờ thanh nẹp cứng giúp tay trượt đi và hạn chế cổ tay bẻ ngửa. Tuy vậy, nó không bảo đảm tuyệt đối, nhất là với cú ngã rất mạnh hoặc từ trên cao.
Ngã chống tay vẫn cử động được thì có gãy không?
Vẫn có thể gãy, đặc biệt là gãy xương thuyền hoặc gãy ở trẻ em. Nếu đau kéo dài, sưng, đau khi ấn vùng gốc ngón cái hoặc cầm nắm khó, nên đi khám và chụp phim.
Gãy xương thuyền nguy hiểm thế nào?
Xương thuyền nhỏ, được nuôi bởi ít mạch máu và dễ bị bỏ sót vì triệu chứng có khi nhẹ. Nếu không được phát hiện và cố định đúng, xương có thể lâu liền hoặc để lại biến chứng, nên cần đi khám khi nghi ngờ.
Sơ cứu gãy cổ tay khi đang trượt thế nào?
Ngừng trượt, tháo nhẫn và đồng hồ, cố định cổ tay bằng vật cứng ở tư thế đỡ đau nhất, chườm lạnh qua khăn và nâng tay cao. Sau đó đến cơ sở y tế để được khám và chụp phim.
