Giày patin bốn bánh có thể rẽ bằng cách nghiêng người do James Leonard Plimpton, một người Mỹ ở New York, sáng chế năm 1863 — đây là tổ tiên trực tiếp của patin quad hôm nay. Trước ông đã có những đôi giày gắn bánh xe ở châu Âu từ thế kỷ 18, nhưng chúng gần như không rẽ được và khó dừng. Câu chuyện thường được kể về nhà phát minh John Joseph Merlin ở London thập niên 1760 là một giai thoại phổ biến, chi tiết khó kiểm chứng.
Giai thoại Joseph Merlin và tấm gương vỡ
John Joseph Merlin là một nhà chế tạo dụng cụ và nhạc cụ gốc vùng đất nay là Bỉ, sống ở London nửa sau thế kỷ 18. Theo kể lại, ông từng đi một đôi giày có bánh xe kim loại vào một buổi dạ hội hoá trang, vừa lướt vừa chơi vĩ cầm, rồi vì không biết cách dừng hay rẽ mà lao vào một tấm gương lớn, làm vỡ gương và bị thương.
Câu chuyện hay đến mức được chép lại trong hầu hết các bài lịch sử patin. Nhưng nguồn gốc của nó là những ghi chép, hồi ức muộn; chi tiết thật đến đâu thì không ai chắc. Điều đáng tin hơn là: cuối thế kỷ 18, ở châu Âu đã có người thử gắn bánh xe vào giày để mô phỏng trượt băng trên cạn.
Thế kỷ 19 ở châu Âu: bánh xe một hàng và sân khấu
Đầu thế kỷ 19, nhiều mẫu giày có bánh xe được đăng ký sáng chế ở Pháp, Anh, Đức. Mẫu được nhắc nhiều nhất là của một người Pháp tên Petitbled, đăng ký năm 1819: các bánh xe xếp thành một hàng dọc — tức là giày "inline" sơ khai, sớm hơn Rollerblade hơn một trăm năm rưỡi.
Những đôi giày này có chung một vấn đề: bánh gắn cứng vào đế, nên chỉ đi thẳng được. Muốn rẽ phải nhấc chân bước, và gần như không có cách phanh tử tế. Patin thời này chủ yếu xuất hiện trong các màn biểu diễn. Năm 1849, vở opera Le Prophète của Giacomo Meyerbeer ở Paris dùng giày có bánh xe cho cảnh trượt băng trên sân khấu — một trong những lần patin được nhắc đến sớm trong văn hoá đại chúng.
James Plimpton 1863: giày biết rẽ
Bước ngoặt đến từ New York. Năm 1863, James Leonard Plimpton thiết kế một đôi giày có bốn bánh xếp thành hai cặp, một cặp dưới mũi, một cặp dưới gót, giống như bốn bánh của một chiếc xe nhỏ. Điểm then chốt: mỗi cặp bánh gắn vào đế qua một cơ cấu có đệm cao su, cho phép trục bánh nghiêng khi người trượt nghiêng người.
Nhờ đó, người trượt chỉ cần dồn trọng tâm sang một bên là giày tự đi theo đường cong — đúng cảm giác của trượt băng. Kiểu giày này được gọi là "rocking skate" (giày lắc). Cơ cấu nghiêng để rẽ ấy chính là ông tổ của truck trên giày patin quad và cả truck ván trượt hôm nay.
Plimpton không chỉ làm giày. Ông mở sân trượt, cho thuê giày, lập hội trượt patin để phổ biến môn này cho giới thượng lưu ở New York và các thành phố nghỉ dưỡng. Ông giữ bằng sáng chế chặt chẽ, và giày patin bốn bánh nhanh chóng lan sang châu Âu.
Những cải tiến tiếp theo
| Giai đoạn | Cải tiến | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Cuối thế kỷ 18 | Giày gắn bánh xe thử nghiệm ở châu Âu | Mô phỏng trượt băng trên cạn, khó rẽ, khó dừng |
| 1819 | Mẫu bánh một hàng của Petitbled (Pháp) | Tổ tiên xa của patin inline |
| 1863 | Giày bốn bánh có cơ cấu nghiêng của Plimpton | Rẽ bằng cách nghiêng người, khai sinh patin quad |
| Thập niên 1870–1880 | Nút phanh mũi (toe stop), bạc đạn bi | Dừng an toàn hơn, bánh quay trơn và nhanh hơn |
| Cuối thế kỷ 19 – giữa thế kỷ 20 | Sân patin trong nhà mọc lên khắp Mỹ, châu Âu | Patin thành thú vui đại chúng |
| Thập niên 1970 | Bánh urethane | Trượt ngoài trời êm, mở đường cho roller disco |
Nút phanh ở mũi giày (toe stop) và bạc đạn bi là hai thứ biến patin từ thú chơi khó điều khiển thành môn ai cũng tập được. Mốc chính xác của từng bằng sáng chế được các nguồn ghi khác nhau, nên ở đây chỉ nói theo giai đoạn.
Sân patin: không gian của nhiều thế hệ
Từ cuối thế kỷ 19, sân patin trong nhà (roller rink) trở thành nơi giải trí phổ biến ở Mỹ và châu Âu, rồi lan đi nhiều nơi khác. Mỗi thời có một kiểu: sân sàn gỗ với nhạc đàn organ đầu thế kỷ 20, sân rộng cho các cặp trượt đôi, rồi những sân đèn màu nhạc disco thập niên 1970.
Cũng từ sân patin sinh ra nhiều môn thi đấu: patin tốc độ, patin nghệ thuật (tương tự trượt băng nghệ thuật nhưng trên bánh xe), khúc côn cầu trên patin, và roller derby — môn đồng đội trên đường đua vòng xuất hiện ở Mỹ từ thập niên 1930.
Patin và trượt băng: anh em nhưng khác đường
Từ đầu, patin được nghĩ ra để mô phỏng trượt băng khi không có băng. Nhưng bánh xe khác lưỡi dao: bánh lăn chứ không trượt, cần mặt sân nhẵn chứ không cần lạnh, phanh bằng cao su chứ không bằng cạnh lưỡi. Vì thế patin dần phát triển kỹ thuật riêng — toe stop, T-stop, powerslide — và những môn thi riêng. Hai môn vẫn chia sẻ nhiều động tác cơ bản như tư thế chữ V khi đứng, đẩy chân sang ngang, crossover khi vào cua.
Góc nhìn hôm nay: patin quad vẫn là đôi giày của Plimpton
Nếu em đang có một đôi patin quad, hãy lật nó lên và nhìn:
- Truck và bushing: cụm trục có đệm cao su (bushing) chính là hậu duệ của cơ cấu nghiêng năm 1863. Vặn chặt thì giày ổn định, khó rẽ; nới lỏng thì giày nhạy, dễ cua nhưng chòng chành. Người mới nên để vừa phải.
- Toe stop: nút cao su ở mũi. Kiểm tra độ mòn và độ chặt trước mỗi buổi; nút lỏng có thể tuột khi phanh.
- Bánh: bánh mềm cho ngoài trời, bánh cứng hơn cho sàn trong nhà.
Người mới tập patin, dù quad hay inline, nên đội mũ, mang bó cổ tay và bó gối — ngã ngửa ra sau và chống tay là hai kiểu ngã hay gặp nhất. Muốn xem patin cổ, một số bảo tàng ở Mỹ và châu Âu có trưng bày giày patin thế kỷ 19, nhiều nơi có ảnh hiện vật trên trang của bảo tàng.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra giày patin?
Không có một người phát minh duy nhất. Giày gắn bánh xe đã được thử ở châu Âu từ thế kỷ 18. James Leonard Plimpton sáng chế giày bốn bánh rẽ được bằng cách nghiêng người năm 1863 ở New York, được coi là tổ tiên trực tiếp của patin quad hiện đại.
Joseph Merlin có thật là người phát minh patin không?
John Joseph Merlin là nhà chế tạo có thật ở London thế kỷ 18. Chuyện ông đi giày bánh xe vào dạ hội rồi lao vào gương là giai thoại được kể lại, chi tiết khó kiểm chứng. Ông thường được nhắc như một trong những người thử nghiệm sớm, không phải người tạo ra patin hiện đại.
Patin bốn bánh ra đời năm nào?
Patin bốn bánh xếp hai cặp, rẽ được bằng cách nghiêng người, ra đời năm 1863 với thiết kế của James Plimpton. Trước đó đã có giày bốn bánh nhưng bánh gắn cứng, chỉ đi thẳng được.
Patin inline có từ khi nào?
Ý tưởng bánh xe xếp một hàng đã có từ đầu thế kỷ 19, như mẫu đăng ký ở Pháp năm 1819. Patin inline hiện đại chỉ phổ biến rộng rãi từ thập niên 1980, khi anh em Olson ở Mỹ thương mại hoá với thương hiệu Rollerblade.
Toe stop trên giày patin là gì?
Toe stop là nút cao su gắn ở mũi giày patin quad, dùng để phanh và hỗ trợ một số động tác. Nó xuất hiện từ cuối thế kỷ 19 và giúp patin dễ dừng, an toàn hơn. Nên kiểm tra độ mòn và độ chặt của toe stop trước mỗi buổi trượt.