Bánh xe làm bằng urethane (polyurethane) được đưa vào trượt ván vào khoảng năm 1972–1973, mà người đi đầu thường được nhắc tên là Frank Nasworthy với thương hiệu Cadillac Wheels. Loại bánh này bám đường, êm và bền hơn hẳn bánh đất sét hay kim loại trước đó, khiến trượt ván an toàn hơn, nhanh hơn và cua gắt được. Từ một thú chơi gần như đã chết sau năm 1965, trượt ván bùng lên cơn sốt thứ hai ngay giữa thập niên 1970.
Bánh đất sét: vì sao trượt ván từng "chết"
Ván trượt thập niên 1960 chạy trên bánh kim loại hoặc bánh "đất sét" — gọi vậy chứ thật ra là hỗn hợp nhựa, bột khoáng ép lại cho cứng. Cả hai cùng có ba điểm yếu:
- Bám đường kém: cua hơi gắt là bánh trượt ngang, người văng ra.
- Không hấp thụ rung: mỗi viên sỏi, mỗi vết nứt đều truyền thẳng lên chân, đủ làm ván khựng lại đột ngột.
- Mòn nhanh, ồn: bánh mòn méo sau một thời gian ngắn, đi kêu rào rào.
Kết hợp với việc gần như không ai đội mũ hay mang bó gối, tỉ lệ chấn thương cao. Đến cuối năm 1965 cơn sốt trượt ván đầu tiên sụp đổ. Muốn môn này sống lại, cần một bánh xe khác.
Frank Nasworthy và nhà máy làm bánh patin
Urethane lúc đó không phải vật liệu mới. Nó đã được dùng làm bánh cho giày patin trong sân trượt — loại giày cho thuê cần bánh bền, không làm trầy sàn gỗ. Câu chuyện được kể lại nhiều nhất: đầu thập niên 1970, Frank Nasworthy, một thanh niên mê lướt sóng, ghé một nhà máy ở bang Virginia (Mỹ) làm bánh urethane cho giày patin. Anh thử lắp loại bánh này lên ván trượt và nhận ra sự khác biệt rõ rệt.
Nasworthy chuyển về California, nơi có đông người trượt nhất, và khoảng năm 1973 bắt đầu bán bánh urethane cho ván trượt dưới tên Cadillac Wheels. Cái tên gợi tới chiếc xe hơi sang trọng, êm ái — đúng cảm giác mà người trượt nhận được. Chỉ trong vài năm, bánh urethane gần như thay hẳn bánh đất sét.
Cần nói rõ: nhiều người cùng thời cũng thử nghiệm urethane, và lịch sử kiểu "một người, một phát minh" luôn giản lược. Nhưng Nasworthy và Cadillac Wheels là cái tên được sách báo trượt ván ghi nhận rộng rãi nhất là người đưa bánh urethane ra thị trường trượt ván.
Urethane khác gì: chút vật liệu học dễ hiểu
Polyurethane là một loại nhựa đàn hồi. Với bánh ván trượt, độ đàn hồi đó tạo ra ba lợi ích:
- Bánh hơi "ôm" mặt đường khi chịu lực, nên bám tốt khi cua. Người trượt có thể nghiêng ván sâu mà không sợ trượt ngang.
- Bánh nuốt bớt rung: viên sỏi nhỏ, vết nứt nhỏ không còn làm ván khựng lại.
- Độ cứng chỉnh được: nhà sản xuất thay đổi công thức để có bánh mềm hay cứng. Ngày nay độ cứng bánh được ghi theo thang durometer A — bánh mềm khoảng 78A–87A cho cruiser, đường xấu; bánh cứng khoảng 99A–101A cho trượt street, park.
Nhờ bánh bám, người trượt bắt đầu làm được những thứ trước đó không thể: cua gắt trên dốc, trượt nhanh hơn trong slalom, và đặc biệt là chạy lên thành dốc đứng — tiền đề cho trượt bowl, trượt hồ bơi.
Những mảnh ghép đi cùng: bạc đạn và truck
Bánh urethane mở đường, rồi các bộ phận khác cũng nhanh chóng thay đổi trong nửa sau thập niên 1970:
| Bộ phận | Trước đó | Giữa – cuối thập niên 1970 |
|---|---|---|
| Bánh | Kim loại, đất sét ép | Urethane, nhiều độ cứng, nhiều cỡ |
| Bạc đạn | Bi rời, lắp lỏng trong bánh | Bạc đạn kín, chính xác, lắp vào lòng bánh |
| Truck | Mượn từ giày patin, hẹp | Truck thiết kế riêng cho ván, rộng và chắc hơn |
| Deck | Hẹp, thường không có đuôi vểnh | Rộng dần, có kicktail, nhiều chất liệu thử nghiệm |
Bạc đạn kín giúp bánh quay trơn và ổn định hơn; cỡ bạc đạn ván trượt phổ biến hôm nay là 608 — cùng cỡ dùng trong nhiều máy móc thông dụng. Truck rộng, chắc hơn chịu được lực khi người trượt bắt đầu bay khỏi thành bowl. Đến cuối thập niên 1970, tấm ván đã mang hình dáng cơ bản mà ta thấy hôm nay.
Cơn sốt thứ hai và skatepark đầu tiên
Ván tốt hơn kéo người chơi quay lại. Giữa thập niên 1970, trượt ván bùng nổ lần thứ hai ở Mỹ. Tạp chí SkateBoarder được hồi sinh. Các cuộc thi lớn quay lại, trong đó giải ở Del Mar (California) năm 1975 thường được nhắc là nơi đội Zephyr — Z-Boys — gây chấn động với lối trượt thấp, mạnh, học từ lướt sóng.
Cũng trong khoảng 1976–1977, những skatepark thương mại đầu tiên mọc lên ở Mỹ: sân bê tông có bowl, có đường ống, có dốc. Người trượt không còn phải tìm hồ bơi cạn hay rãnh thoát nước. Nhiều sân trong số đó đóng cửa vào đầu thập niên 1980 vì chi phí bảo hiểm trách nhiệm quá cao, nhưng ý tưởng skatepark thì ở lại.
Bánh xe thay đổi theo từng thời kỳ
Sau cuộc cách mạng urethane, bánh xe vẫn tiếp tục đổi theo cách người ta trượt. Cuối thập niên 1970, khi trượt hồ bơi và vert thịnh hành, bánh lớn và tương đối mềm giúp giữ tốc độ trên thành cong. Đầu thập niên 1990, trượt street lên ngôi, bánh nhỏ dần đi để ván nhẹ và lật nhanh. Rồi bánh lại lớn lên vừa phải khi người trượt thấy bánh quá nhỏ chạy chậm, dễ vấp sỏi. Longboard, cruiser và surfskate thì quay về bánh to, mềm — gần với tinh thần "êm và bám" của những bánh urethane đầu tiên.
Có một điểm không đổi suốt năm mươi năm: vật liệu. Dù công thức thay đổi, gần như mọi bánh ván trượt và patin hôm nay vẫn là polyurethane.
Góc nhìn hôm nay: cái bánh dưới chân em
Lịch sử bánh urethane có một bài học rất thực dụng: bánh quyết định cảm giác trượt nhiều hơn người mới nghĩ. Vài việc em có thể làm ngay:
- Nhìn mặt bên bánh ván của em: thường có hai con số, đường kính (mm) và độ cứng (A). Ván street phổ biến dùng bánh khoảng 50–56 mm, độ cứng quanh 99A–101A.
- Nếu em chủ yếu đi lại trên vỉa hè gồ ghề, bánh mềm hơn và to hơn sẽ êm, bám hơn — chính là tinh thần của những bánh urethane đời đầu.
- Bánh cứng trên đường trơn ướt rất dễ trượt. Trời mưa thì nghỉ trượt: nước làm mất bám và làm gỉ bạc đạn.
- Thỉnh thoảng đổi vị trí bánh để bánh mòn đều, tránh bánh bị "flat spot" (mòn phẳng một chỗ) sau những cú powerslide.
Bánh tốt giúp em đỡ ngã vì sỏi, nhưng không thay được đồ bảo hộ. Mũ và bó cổ tay vẫn là đôi bạn đi kèm mỗi buổi tập.
Câu hỏi thường gặp
Ai đưa bánh urethane vào trượt ván?
Người thường được ghi nhận là Frank Nasworthy, với thương hiệu Cadillac Wheels bán ở California từ khoảng năm 1973. Ông lấy ý tưởng từ bánh urethane vốn được dùng cho giày patin trong sân trượt. Cũng có những người khác thử nghiệm cùng thời, nhưng Nasworthy là cái tên được nhắc rộng rãi nhất.
Bánh urethane khác bánh đất sét thế nào?
Urethane đàn hồi nên bám đường, nuốt rung và bền hơn nhiều. Bánh đất sét và kim loại cứng, trơn, gặp sỏi là ván khựng lại. Nhờ urethane, người trượt có thể cua gắt và trượt lên thành dốc đứng.
Bánh ván trượt ngày nay làm bằng gì?
Hầu hết bánh ván trượt và patin ngày nay vẫn làm bằng polyurethane, chỉ khác công thức và độ cứng. Độ cứng ghi theo thang durometer A; bánh mềm dùng cho cruiser, bánh cứng dùng cho street và park.
Vì sao trượt ván bùng nổ lại vào giữa thập niên 1970?
Bánh urethane, bạc đạn kín và truck thiết kế riêng làm ván trượt êm, nhanh và an toàn hơn. Cùng lúc là sự xuất hiện của các đội trượt mới như Z-Boys, tạp chí chuyên ngành và những skatepark đầu tiên. Tất cả cộng lại tạo ra cơn sốt thứ hai.
Bánh 99A nghĩa là gì?
99A là độ cứng của bánh theo thang durometer A; số càng lớn bánh càng cứng. Bánh khoảng 99A–101A hợp với trượt street và park trên mặt phẳng nhẵn. Đi đường gồ ghề thì bánh mềm hơn, khoảng 78A–87A, sẽ êm hơn.