Z-Boys là đội trượt ván của cửa hàng lướt sóng Zephyr ở vùng Santa Monica – Venice (California), khu ven biển xuống cấp mà dân địa phương gọi là "Dogtown". Giữa thập niên 1970, nhóm thanh niên này mang lối lướt sóng mạnh, thấp vào trượt ván, rồi nhân đợt hạn hán ở California mà lẻn vào trượt những hồ bơi bị xả cạn. Từ thành hồ bơi cong, họ góp phần mở ra trượt vert và những cú bay khỏi mép thành — nền móng của trượt bowl, park hôm nay.
Dogtown là nơi nào
"Dogtown" không phải tên hành chính. Đó là biệt danh của dải ven biển phía nam Santa Monica và Venice, Los Angeles, đầu thập niên 1970: khu công viên giải trí cũ Pacific Ocean Park đã đổ nát, cầu tàu mục, nhà cửa xuống cấp. Đám trẻ lướt sóng ở đây lướt giữa những cột cầu tàu đổ, nổi tiếng hung hăng và rất giữ chỗ.
Cửa hàng Zephyr do Jeff Ho, Skip Engblom và Craig Stecyk gây dựng là nơi tụ tập của chúng. Ban đầu Zephyr có đội lướt sóng; khi bánh urethane làm ván trượt sống lại, cửa hàng lập thêm đội trượt ván. Đội có khoảng mười mấy thành viên, trong đó những cái tên được nhắc nhiều nhất là Tony Alva, Jay Adams, Stacy Peralta, Peggy Oki (thành viên nữ duy nhất), Shogo Kubo, Bob Biniak.
Del Mar 1975: lối trượt khiến người xem sững sờ
Năm 1975, đội Zephyr đến một cuộc thi trượt ván lớn ở Del Mar, California. Phần lớn các đội khác vẫn trượt freestyle theo kiểu thập niên 1960: đứng thẳng, động tác gọn gàng như thể dục dụng cụ. Z-Boys thì khác hẳn: hạ người sát ván, tay chạm đất khi cua, quăng ván theo những đường vòng gắt như đang cắt sóng.
Họ không thắng mọi nội dung, nhưng phong cách ấy được nói đến khắp nơi. Craig Stecyk viết loạt bài về Dogtown trên tạp chí SkateBoarder, kèm ảnh chụp, biến đám trẻ ven biển thành hình mẫu mới của trượt ván: nổi loạn, sáng tạo, gắn với đường phố. Nhiều thành viên sau đó được các hãng ván mời làm vận động viên chuyên nghiệp.
Hạn hán và những hồ bơi cạn
Năm 1976–1977, California trải qua đợt hạn hán nghiêm trọng. Nhiều chủ nhà phải xả cạn hồ bơi để tiết kiệm nước. Với người trượt, một hồ bơi kiểu Mỹ thời đó là sân trượt hoàn hảo: đáy phẳng, thành cong dần lên đến phần gần như thẳng đứng ở mép, nơi có hàng gạch men và gờ đá (coping).
Người trượt Dogtown và nhiều nơi khác ở California tìm những hồ bơi bỏ trống, có lúc tự ý vào nhà người khác để trượt, xúc nước đọng ra rồi trượt đến khi bị đuổi. Họ học cách lấy đà từ đáy, chạy ngược lên thành, quay ván ở trên cao rồi lao xuống — giống động tác trên mặt sóng nhưng có thêm chiều cao.
Cần nói thẳng: việc lẻn vào nhà người khác là xâm phạm tài sản, và câu chuyện thường được kể với giọng lãng mạn hoá. Ngày nay mọi thứ người trượt cần từ hồ bơi đều đã có ở skatepark — bowl được thiết kế riêng, có người quản lý, được phép trượt.
Từ thành hồ bơi đến cú bay trên không
Trượt hồ bơi dẫn tới bước tiến lớn: bay khỏi mép thành. Thay vì quay ván ở ngay dưới mép, người trượt lấy đà đủ mạnh để cả ván và người vọt lên khỏi thành hồ rồi đáp xuống lại. Tony Alva thường được nhắc là một trong những người đầu tiên làm cú frontside air cuối thập niên 1970, dù như mọi chuyện "ai đầu tiên" trong trượt ván, vẫn có những ý kiến khác.
Từ đây sinh ra cả một nhánh: vert, trượt trên thành thẳng đứng. Các skatepark bắt đầu xây bowl mô phỏng hồ bơi, rồi những sân dốc hình chữ U bằng gỗ (half-pipe) xuất hiện. Cũng trên vert, cuối thập niên 1970, Alan Gelfand ở Florida làm cú bật ván không cần tay mà sau này mang tên anh: ollie.
Những thành viên sau Dogtown
| Thành viên | Được nhớ đến vì |
|---|---|
| Tony Alva | Lối trượt hồ bơi mạnh mẽ, những cú air đời đầu, sau lập hãng ván riêng |
| Jay Adams | Phong cách tự do, ngẫu hứng, được nhiều người coi là linh hồn của Dogtown |
| Stacy Peralta | Sau này cùng George Powell gây dựng đội Bones Brigade, rồi làm đạo diễn phim tài liệu |
| Peggy Oki | Thành viên nữ duy nhất, trượt ngang hàng các bạn nam |
Stacy Peralta về sau góp phần quan trọng vào giai đoạn tiếp theo: đội Bones Brigade của thập niên 1980 với Tony Hawk, Rodney Mullen, Steve Caballero, Lance Mountain, và những đoạn phim trượt ván đầu tiên được phát hành trên băng video.
Sự thật và huyền thoại trên màn ảnh
Hai bộ phim làm câu chuyện Z-Boys nổi tiếng toàn cầu:
- Dogtown and Z-Boys (2001): phim tài liệu do chính Stacy Peralta đạo diễn, dùng ảnh và thước phim gốc cùng lời kể của các thành viên.
- Lords of Dogtown (2005): phim truyện dựng lại câu chuyện, có kịch tính hoá nhân vật và sự kiện.
Phim tài liệu đáng tin hơn phim truyện, nhưng cũng là lời kể của người trong cuộc. Các nhà nghiên cứu trượt ván nhắc rằng cùng thời có nhiều nhóm khác ở California và nơi khác cũng trượt hồ bơi, trượt rãnh nước; Z-Boys nổi tiếng một phần nhờ được tạp chí và sau này là điện ảnh kể lại rất hay.
Từ hồ bơi tự tìm đến bowl được xây
Ngay giữa thập niên 1970, các skatepark thương mại đầu tiên ở Mỹ đã xây bowl mô phỏng hồ bơi, có cả gờ đá ở mép và hàng gạch men như thật. Từ đó, "pool skating" trở thành một nhánh riêng với người hâm mộ trung thành đến tận hôm nay, và nội dung park ở Olympic chính là hậu duệ xa của những buổi trượt hồ bơi cạn ấy.
Góc nhìn hôm nay
Nếu em muốn chạm tới tinh thần Dogtown mà không phải leo rào nhà ai:
- Tập ở skatepark có bowl: bắt đầu bằng việc chạy dọc đáy và lên thấp ở phần thành thoai thoải, cảm giác "bơm" lấy tốc độ trước khi nghĩ tới chuyện lên mép.
- Bowl và ramp cao luôn phải có mũ, bó gối, bó khuỷu; ngã trong bowl thường là trượt gối xuống thành, bó gối có nắp nhựa giúp trượt đi thay vì đập mạnh.
- Xem phim tài liệu Dogtown and Z-Boys để thấy thước phim gốc, và để ý cách họ đứng thấp, dùng tay — một kỹ thuật vẫn hữu ích khi em học cua trong bowl.
Câu hỏi thường gặp
Z-Boys là ai?
Z-Boys là đội trượt ván của cửa hàng lướt sóng Zephyr ở vùng Santa Monica – Venice, California, giữa thập niên 1970. Các thành viên nổi tiếng gồm Tony Alva, Jay Adams, Stacy Peralta và Peggy Oki. Họ mang lối lướt sóng mạnh, thấp vào trượt ván và góp phần mở ra trượt hồ bơi, trượt vert.
Dogtown ở đâu?
Dogtown là biệt danh của khu ven biển phía nam Santa Monica và Venice ở Los Angeles, Mỹ, đầu thập niên 1970. Khu này khi đó xuống cấp, có công viên giải trí cũ bỏ hoang. Đây là nơi cửa hàng Zephyr và đội Z-Boys hoạt động.
Vì sao người ta trượt ván trong hồ bơi?
Hồ bơi kiểu Mỹ có đáy phẳng và thành cong dần lên gần thẳng đứng, rất giống mặt sóng. Đợt hạn hán ở California năm 1976–1977 khiến nhiều hồ bơi bị xả cạn, người trượt tận dụng để tập. Ngày nay bowl ở skatepark được thiết kế dựa trên chính hình dáng ấy.
Phim Lords of Dogtown có đúng sự thật không?
Lords of Dogtown (2005) là phim truyện dựa trên chuyện thật nhưng có kịch tính hoá. Muốn xem tư liệu gốc, nên xem phim tài liệu Dogtown and Z-Boys (2001) do Stacy Peralta đạo diễn. Ngay phim tài liệu cũng là lời kể của người trong cuộc, nên đọc thêm nguồn khác để có góc nhìn đủ hơn.
Ai làm cú air đầu tiên trên ván trượt?
Tony Alva thường được nhắc là một trong những người đầu tiên làm cú frontside air khỏi thành hồ bơi vào cuối thập niên 1970. Tuy vậy, chuyện ai đầu tiên vẫn có tranh luận vì nhiều người trượt cùng thời thử nghiệm tương tự. Điều chắc chắn là cú air ra đời từ trượt hồ bơi và bowl.