Trượt ván ra đời ở California (Mỹ) vào cuối thập niên 1950, khi những người lướt sóng muốn có thứ để "lướt" trên vỉa hè vào những ngày biển phẳng lặng. Họ gắn bánh xe patin vào một tấm gỗ, đứng lên và bắt chước động tác trên sóng — người Mỹ gọi kiểu chơi này là sidewalk surfing, tức "lướt sóng trên vỉa hè". Không có một nhà phát minh duy nhất: tấm ván trượt đầu tiên là sản phẩm tự chế của rất nhiều người cùng lúc.
Trước khi có ván trượt: thùng gỗ và bánh patin
Từ đầu thế kỷ 20, trẻ em ở Mỹ đã quen với kiểu xe tự chế: lấy một thùng gỗ đựng hoa quả, đóng lên một tấm ván, bên dưới gắn bánh patin bằng kim loại tháo từ giày ra, phía trước có tay cầm. Đó là "scooter thùng gỗ". Đến một lúc, có đứa bỏ cái thùng đi, chỉ giữ lại tấm ván có bánh — và thế là đứng lên trên ván mà đi.
Những tấm ván này không có gì giống ván hôm nay. Không có kicktail (đuôi vểnh), không có truck (cụm trục) để rẽ êm, bánh là kim loại kêu lạch cạch, gặp viên sỏi là dừng đột ngột. Chúng là đồ chơi lề đường hơn là dụng cụ thể thao. Phần còn thiếu là một ý tưởng: coi tấm ván như một tấm ván lướt sóng thu nhỏ.
Dân lướt sóng California và ý tưởng "lướt trên phố"
California cuối thập niên 1950 là thủ phủ của văn hoá lướt sóng. Vấn đề là sóng không phải ngày nào cũng có. Những ngày biển lặng, người lướt sóng ngồi không. Gắn bánh xe vào một tấm gỗ có dáng giống ván lướt và trượt xuống những con dốc thoai thoải là cách để tập giữ thăng bằng, tập đổi trọng tâm, tập "carve" (cua vòng mềm) như trên mặt sóng.
Chính vì xuất thân như vậy mà những năm đầu, trượt ván được trượt theo phong cách lướt sóng: người đứng thấp, tay dang, thân uốn theo đường cua, chân trần là chuyện thường. Các tư thế và từ ngữ — regular, goofy (đứng chân trái hay chân phải trước), carve, hang ten (đứng sát mũi ván) — đều mượn thẳng từ lướt sóng.
Khoảng năm 1959, những tấm ván trượt sản xuất hàng loạt đầu tiên bắt đầu được bán ở cửa hàng. Đầu thập niên 1960, nhiều xưởng làm ván lướt sóng ở California cũng làm thêm ván trượt, và trượt ván lan ra khắp nước Mỹ.
Cơn sốt đầu tiên giữa thập niên 1960
Khoảng năm 1963–1965, trượt ván bùng nổ lần thứ nhất. Hàng triệu tấm ván được bán ra. Ban nhạc Jan & Dean có bài hát "Sidewalk Surfin'" năm 1964, đưa chính cái tên của môn chơi lên sóng phát thanh. Cùng năm đó ra đời tạp chí chuyên về trượt ván đầu tiên, The Quarterly Skateboarder, chỉ phát hành vài số nhưng sau này được hồi sinh với tên SkateBoarder vào giữa thập niên 1970.
Các cuộc thi xuất hiện, chủ yếu ba kiểu:
- Freestyle: biểu diễn động tác trên mặt phẳng — đứng bằng tay trên ván, xoay vòng trên hai bánh sau, nhảy qua chướng ngại thấp.
- Slalom: lượn qua hàng cọc trên dốc, tính thời gian.
- Downhill: trượt xuống dốc, ai nhanh hơn thắng.
Phụ nữ cũng có mặt ngay từ đầu. Patti McGee, một vận động viên trượt ván nữ của California, lên bìa tạp chí Life năm 1965 với động tác trồng chuối trên ván — tấm ảnh đến nay vẫn là biểu tượng của thời kỳ này.
Vì sao cơn sốt sụp đổ
Cơn sốt kết thúc gần như đột ngột vào khoảng cuối năm 1965. Nguyên nhân chính nằm ở cái bánh xe. Bánh thời đó làm bằng kim loại hoặc bằng "đất sét" — thật ra là một hỗn hợp nhựa và bột khoáng ép cứng. Loại bánh này bám đường rất kém, gặp đá vụn, vết nứt là ván khựng lại và người văng về phía trước.
Số ca chấn thương tăng. Báo chí và giới y tế lên tiếng cảnh báo, một số thành phố ra lệnh cấm trượt ván trên đường phố. Cửa hàng bị tồn kho hàng loạt, nhiều xưởng đóng cửa. Trượt ván không biến mất — những nhóm nhỏ ở California vẫn trượt — nhưng nó trở lại thành một thú chơi ngách trong gần một thập kỷ.
Giai đoạn "ngủ đông" này vẫn có một cải tiến quan trọng: kicktail, phần đuôi ván vểnh lên, xuất hiện vào cuối thập niên 1960. Có đuôi vểnh, người trượt có thể nhấn đuôi để nhấc mũi ván, xoay ván nhanh. Gần như mọi trick về sau đều cần nó.
Mốc thời gian tóm tắt
| Giai đoạn | Chuyện chính |
|---|---|
| Đầu thế kỷ 20 | Trẻ em Mỹ chế "scooter thùng gỗ" từ bánh patin kim loại |
| Cuối thập niên 1950 | Dân lướt sóng California trượt trên vỉa hè, gọi là sidewalk surfing |
| Khoảng 1959 | Ván trượt sản xuất hàng loạt đầu tiên được bán ra |
| 1963–1965 | Cơn sốt thứ nhất: thi freestyle, slalom, downhill; bài hát, tạp chí riêng |
| Cuối 1965 | Cơn sốt sụp đổ vì bánh đất sét, kim loại gây nhiều chấn thương |
| Cuối thập niên 1960 | Kicktail xuất hiện, chuẩn bị cho giai đoạn mới |
| Đầu thập niên 1970 | Bánh urethane ra đời, trượt ván hồi sinh |
Di sản của "lướt sóng trên vỉa hè"
Ngày nay trượt ván street với ollie, kickflip, grind trông rất xa lướt sóng. Nhưng sợi dây vẫn còn rõ ở vài chỗ. Phong trào surfskate — ván có truck trước xoay rất linh hoạt để người trượt "bơm" đi mà không cần đẩy chân — ra đời chính vì dân lướt sóng muốn tập động tác trên cạn, giống hệt lý do của thập niên 1950. Longboard và cruiser cũng giữ tinh thần cua mềm, trượt thong thả.
Ngay cả trong trượt park và bowl, cách người trượt chạy theo thành bowl, cua dọc mép rồi bật lên vẫn mang dáng của một người cưỡi sóng. Thế hệ Z-Boys giữa thập niên 1970 nói thẳng rằng họ trượt hồ bơi như trượt sóng.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
Nếu em mới trượt và muốn hiểu môn này từ đâu ra, có mấy cách dễ làm:
- Xem phim tài liệu: Dogtown and Z-Boys (2001) có những đoạn tư liệu về giai đoạn trước và sau cơn sốt đầu tiên, kể bằng lời người trong cuộc.
- Tìm ảnh tư liệu về các cuộc thi giữa thập niên 1960: để ý bánh xe, bề rộng ván, tư thế đứng — em sẽ thấy vì sao thời đó gần như không ai nhảy được.
- Tự cảm nhận sự khác biệt: nếu có dịp đứng thử một tấm cruiser bánh mềm rồi một tấm ván street bánh cứng trên cùng một đoạn đường gồ ghề, em sẽ hiểu ngay vì sao chất liệu bánh từng quyết định số phận cả một môn thể thao.
- Bảo tàng: ở Mỹ và châu Âu có một số bảo tàng, phòng trưng bày tư nhân về trượt ván lưu giữ ván cổ; nhiều nơi có ảnh trưng bày trực tuyến.
Còn một bài học thực tế cho chính buổi trượt của em: cơn sốt năm 1965 sụp đổ vì người ta trượt trên đồ nghề chưa an toàn và không có đồ bảo hộ. Ván hôm nay tốt hơn nhiều, nhưng mũ, bó cổ tay, bó gối vẫn là thứ giữ em trượt được lâu.
Câu hỏi thường gặp
Trượt ván ra đời năm nào?
Trượt ván hình thành ở California vào cuối thập niên 1950. Không có một năm hay một người phát minh duy nhất. Những tấm ván sản xuất hàng loạt đầu tiên được bán vào khoảng năm 1959, và cơn sốt đầu tiên bùng lên giữa thập niên 1960.
Ai phát minh ra ván trượt?
Không ai được công nhận là người phát minh duy nhất. Ván trượt ra đời từ nhiều người cùng tự chế: trẻ em gắn bánh patin vào tấm gỗ, rồi dân lướt sóng California biến nó thành "ván lướt trên cạn". Các xưởng làm ván lướt sóng sau đó mới sản xuất hàng loạt.
Sidewalk surfing là gì?
Sidewalk surfing nghĩa là "lướt sóng trên vỉa hè", tên gọi đầu tiên của trượt ván ở Mỹ. Người lướt sóng dùng ván có bánh để tập động tác cua và giữ thăng bằng khi biển không có sóng. Bài hát cùng tên của Jan & Dean năm 1964 làm cái tên này phổ biến.
Vì sao trượt ván thập niên 1960 bị cấm ở nhiều nơi?
Bánh xe thời đó làm bằng kim loại hoặc vật liệu ép cứng nên bám đường kém, gặp sỏi là ván dừng đột ngột, gây nhiều chấn thương. Giới y tế và báo chí cảnh báo, một số thành phố cấm trượt trên phố. Cơn sốt vì thế sụp đổ vào khoảng cuối năm 1965.
Trượt ván và lướt sóng có liên quan gì?
Trượt ván sinh ra từ lướt sóng. Các tư thế, từ ngữ như regular, goofy, carve đều mượn từ lướt sóng. Đến nay surfskate vẫn được nhiều người lướt sóng dùng để tập động tác trên cạn.