Patin inline (bánh xếp một hàng) có ý tưởng từ thế kỷ 19, nhưng chỉ thật sự phổ biến khi hai anh em Scott và Brennan Olson ở Minneapolis (Mỹ) cải tiến và thương mại hoá nó từ đầu thập niên 1980, dưới thương hiệu Rollerblade. Cuối thập niên 1980 và suốt thập niên 1990, inline trở thành cơn sốt toàn cầu: từ người tập thể dục ven sông, người chơi khúc côn cầu, đến dân trượt aggressive grind trên tay vịn và lên truyền hình ở X Games.
Ý tưởng cũ, giày mới
Giày bánh một hàng không phải phát minh của thế kỷ 20. Đã có những mẫu đăng ký sáng chế ở châu Âu từ đầu thế kỷ 19, và ở Mỹ cũng từng có các công ty làm giày inline trước thập niên 1980. Nhưng chúng không phổ biến: bánh cứng, khung yếu, khó điều khiển. Patin quad bốn bánh của James Plimpton vẫn thống trị hơn một thế kỷ.
Tình thế đổi khi có hai thứ: bánh urethane êm, bám (từ thập niên 1970) và một nhu cầu cụ thể — người chơi khúc côn cầu trên băng muốn tập luyện vào mùa hè, khi sân băng đóng cửa.
Anh em Olson và cái tên Rollerblade
Khoảng năm 1980, Scott Olson, khi đó là một cầu thủ khúc côn cầu trẻ ở Minneapolis, cùng em trai Brennan tìm thấy một mẫu giày inline cũ và nghĩ tới việc dùng nó để tập ngoài mùa băng. Họ cải tiến: gắn khung bánh lên một chiếc giày trượt băng kiểu khúc côn cầu, dùng bánh urethane, thêm phanh cao su ở gót.
Ban đầu họ làm thủ công, bán cho người chơi khúc côn cầu và vận động viên trượt tuyết muốn tập ngoài mùa. Công ty mang tên Rollerblade. Vài năm sau, công ty được bán lại cho nhà đầu tư khác, tiếp tục cải tiến giày và đầu tư mạnh vào quảng bá. Cái tên phổ biến đến mức ở Mỹ người ta gọi trượt inline là "rollerblading", giống như nhiều người Việt quen gọi xe máy là "xe Honda".
Thập niên 1990: inline ở khắp nơi
Cuối thập niên 1980 sang thập niên 1990, inline bùng nổ. Lý do không khó hiểu:
- Nhanh và êm hơn quad trên đường dài: bánh lớn xếp một hàng lăn đều, ít rung.
- Cảm giác gần trượt băng: người từng trượt băng, trượt tuyết chuyển sang dễ dàng.
- Là môn thể dục: trượt inline được quảng bá như một cách tập tim mạch, đốt năng lượng, ít va đập lên khớp hơn chạy bộ.
- Hình ảnh trẻ trung: quảng cáo, phim, chương trình truyền hình thập niên 1990 dùng inline như biểu tượng của sự năng động.
Từ một loại giày tập ngoài mùa, inline tách thành nhiều dòng phục vụ nhiều mục đích khác nhau.
Các nhánh inline ra đời
| Nhánh | Đặc điểm | Giày thường dùng |
|---|---|---|
| Fitness / recreational | Trượt đường dài, tập thể dục, đi dạo | Giày mềm, thoải mái, bánh vừa, có phanh gót |
| Inline hockey | Khúc côn cầu trên sân cứng | Giày giống giày khúc côn cầu trên băng |
| Tốc độ | Đua đường trường và đường vòng | Giày cổ thấp, khung dài, bánh lớn, nhiều bánh |
| Aggressive | Grind trên gờ, tay vịn; bay trên ramp, bowl | Giày cứng, bánh nhỏ, có tấm grind ở giữa |
| Freestyle slalom | Biểu diễn kỹ thuật chân qua hàng cọc nhỏ | Giày ôm, khung ngắn, linh hoạt |
Patin tốc độ inline về sau trở thành một nhánh thi đấu lớn của World Skate, liên đoàn quốc tế quản lý các môn patin. Một số vận động viên trượt băng tốc độ nổi tiếng thế giới cũng xuất thân từ patin inline.
Aggressive inline và X Games
Song song với trượt ván street, một nhóm người trượt inline mang giày ra phố và skatepark để grind trên gờ, trượt tay vịn, bay trên ramp. Giày được làm riêng cho việc này: vỏ cứng, bánh nhỏ, có tấm nhựa giữa khung (soul plate) để trượt trên gờ.
Khi X Games ra đời năm 1995, aggressive inline có mặt cùng trượt ván và BMX. Cuối thập niên 1990 là thời kỳ hoàng kim của nhánh này, với các vận động viên chuyên nghiệp, tạp chí và phim riêng. Sang thập niên 2000, aggressive inline giảm mạnh độ phổ biến ở Mỹ và rút dần khỏi các sự kiện truyền hình lớn, nhưng vẫn giữ một cộng đồng trung thành ở nhiều nước, đặc biệt ở châu Âu.
Giữa người trượt ván và người trượt inline từng có những cuộc "kình địch" vui có, căng có, nhất là ở skatepark chung. Ngày nay phần lớn sân chấp nhận cả hai, miễn tuân thủ quy tắc xếp lượt.
Sau thập niên 1990
Khi cơn sốt qua, inline không biến mất mà chuyển thành một môn thể thao ổn định. Freestyle slalom phát triển mạnh ở châu Âu và châu Á từ đầu thế kỷ 21. Các giải marathon trượt inline thu hút hàng nghìn người ở một số thành phố châu Âu. Ở châu Á, inline trở thành môn trẻ em hay theo học ở các lớp ngoại khoá. Ở Việt Nam, patin inline cũng là hình ảnh quen ở các công viên, quảng trường lớn vào buổi tối.
Cái phanh gót và câu chuyện an toàn
Người mới đi inline thường hỏi vì sao có một cục cao su ở gót giày phải. Đó là phanh gót, đi kèm giày inline từ những ngày đầu thương mại hoá. Khi phanh, người trượt đẩy chân có phanh lên trước, nâng mũi giày để cục cao su chạm đất. Cách này dễ học hơn các kiểu phanh dùng cạnh bánh, nên rất hợp với người mới và trẻ em.
Thập niên 1990, khi hàng triệu người đổ ra đường với giày inline mà phần lớn chưa biết phanh, chấn thương cổ tay và đầu do ngã trở thành chủ đề được giới y tế nhắc đến nhiều. Các chiến dịch khuyến khích đội mũ, mang bó cổ tay, bó gối ra đời cùng thời. Bài học ấy vẫn nguyên giá trị: inline nhanh, và người mới thường ngã ngửa hoặc chống tay.
Người trượt aggressive và slalom về sau thường tháo phanh gót vì nó cản động tác, nhưng họ đã thành thạo các cách phanh khác như T-stop, powerslide. Với người mới, phanh gót là bạn đồng hành nên giữ.
Góc nhìn hôm nay
Từ lịch sử inline, có vài điều thực tế cho người mới chọn giày hoặc cho con đi học:
- Xác định mình trượt để làm gì trước khi chọn giày: đi dạo, tập thể dục thì dòng fitness; muốn học slalom thì giày ôm, khung ngắn; muốn ra skatepark thì giày aggressive. Mỗi dòng sinh ra cho một việc.
- Phanh gót — sáng kiến từ thời anh em Olson — vẫn là cách phanh dễ học nhất cho người mới. Đừng tháo phanh khi chưa vững T-stop.
- Đồ bảo hộ: inline nhanh hơn quad, nên mũ, bó cổ tay, bó gối, bó khuỷu càng cần. Trẻ em đi học inline nên có người lớn đi kèm và tập ở sân phẳng, không có xe qua lại.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra patin inline?
Ý tưởng bánh xe xếp một hàng đã có từ đầu thế kỷ 19 ở châu Âu. Patin inline hiện đại được anh em Scott và Brennan Olson ở Minneapolis cải tiến và thương mại hoá từ đầu thập niên 1980 với thương hiệu Rollerblade. Họ là người làm cho inline trở nên phổ biến.
Rollerblade là gì?
Rollerblade là thương hiệu giày patin inline ra đời ở Mỹ đầu thập niên 1980. Tên này phổ biến đến mức nhiều người dùng "rollerblading" để chỉ trượt inline nói chung.
Vì sao patin inline phổ biến thập niên 1990?
Inline nhanh, êm trên đường dài, cho cảm giác gần trượt băng và được quảng bá như môn thể dục tốt cho tim mạch. Hình ảnh trẻ trung trên truyền hình, phim ảnh cùng sự xuất hiện ở X Games càng làm nó lan rộng.
Aggressive inline là gì?
Aggressive inline là nhánh trượt inline trên gờ, tay vịn, ramp và bowl, tương tự trượt ván street và park. Giày aggressive có vỏ cứng, bánh nhỏ và tấm grind ở giữa. Nhánh này cực thịnh cuối thập niên 1990.
Patin inline khác patin quad thế nào?
Inline có bánh xếp một hàng dọc, thường nhanh và êm hơn trên đường dài, phanh bằng cục phanh gót. Quad có bốn bánh xếp hai cặp, đế rộng, ổn định khi đứng yên, phanh bằng toe stop. Chọn loại nào tuỳ mục đích trượt.