Roller disco là kiểu trượt patin quad theo nhạc disco, vừa trượt vừa nhảy, bùng nổ ở Mỹ cuối thập niên 1970 rồi lan ra nhiều nước. Nó ra đời từ sự gặp nhau của hai thứ: bánh urethane làm patin trượt ngoài trời êm hẳn, và nhạc disco đang thống trị sàn nhảy. Đỉnh cao của cơn sốt là khoảng 1978–1980, với những sân patin đèn màu, những bộ phim Hollywood về patin, rồi nhạt dần khi disco hết thời đầu thập niên 1980.
Bánh urethane đưa patin ra phố
Trước thập niên 1970, patin chủ yếu sống trong nhà, trên sàn gỗ nhẵn của các sân trượt. Bánh cứng gặp vỉa hè gồ ghề là rung lắc, khó đi. Khi bánh urethane — cùng loại vật liệu làm sống lại trượt ván — được dùng cho giày patin, cảm giác trượt ngoài trời thay đổi hẳn: êm, bám, ít ồn.
Đường lát ven biển ở Venice Beach (Los Angeles) trở thành biểu tượng của giai đoạn này: người trượt patin mặc quần soóc, đeo tai nghe, lướt dọc bờ biển. Patin không còn là thú vui của trẻ con trong sân trượt mà thành phong cách sống của người trẻ ở thành phố lớn.
Sàn patin biến thành sàn disco
Cùng lúc ấy, nhạc disco đang lên đỉnh. Các sân patin trong nhà nhanh chóng thay nhạc đàn organ bằng dàn loa lớn, gắn quả cầu gương, đèn màu, tổ chức đêm trượt theo nhạc. Người trượt không chỉ đi vòng mà còn nhảy trên giày: xoay vòng, đi lùi theo nhịp, trượt đôi, trượt nhóm.
Ở thành phố New York, sân Empire Rollerdrome ở Brooklyn, mở cửa từ năm 1941, là một trong những sân gắn chặt nhất với roller disco. Người trượt Bill Butler, thường được gọi là "cha đẻ của roller disco", gắn bó với sân này và góp phần phát triển lối trượt nhảy theo nhạc gọi là jam skating. Cuối thập niên 1970 ở Manhattan còn có những câu lạc bộ đêm dành riêng cho roller disco.
Sàn patin disco trông như thế nào
Một sân patin disco điển hình cuối thập niên 1970 có sàn gỗ hoặc sàn nhựa bóng hình bầu dục, đèn màu quét theo nhịp, quả cầu gương treo giữa trần và người điều khiển nhạc ngồi trên cao. Đêm trượt thường chia thành các "phiên": phiên trượt tự do cho mọi người, phiên trượt đôi, phiên trượt lùi, phiên tốc độ cho người giỏi. Người trượt đi theo một chiều quanh sân, người giỏi biểu diễn ở giữa.
Giày đặc trưng là patin quad cổ cao bằng da, bánh urethane nhiều màu, toe stop lớn. Quần áo sáng màu, tất cao cổ, băng đô — những thứ mà về sau thành "đồng phục" của hình ảnh roller disco.
Ngoài đường, các nhóm trượt mang theo máy phát nhạc cầm tay ra công viên, bãi biển. Ở Venice Beach, người trượt biểu diễn trước đám đông người đi dạo — một kiểu sân khấu đường phố mà đến nay vẫn còn.
Hollywood và cơn sốt toàn cầu
Khi một trào lưu lên tới màn ảnh, nó lan ra cả thế giới. Trong hai năm 1979–1980 có ít nhất ba bộ phim lớn dựa vào patin:
| Năm | Phim | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1979 | Roller Boogie | Phim tuổi teen lấy bối cảnh Venice Beach, nhân vật chính mê patin |
| 1979 | Skatetown, U.S.A. | Phim hài ca nhạc xoay quanh một sân patin disco |
| 1980 | Xanadu | Phim ca nhạc có Olivia Newton-John; nhiều cảnh nhảy trên patin |
Các phim này phần lớn bị giới phê bình chê, nhưng hình ảnh quần soóc, tất cao cổ, giày patin quad bánh màu và sàn đèn nhấp nháy thì trở thành biểu tượng của cả một thời.
Vì sao cơn sốt tàn nhanh
Đầu thập niên 1980, disco mất chỗ trên sóng phát thanh và sàn nhảy ở Mỹ. Roller disco chịu chung số phận. Nhiều sân patin mở vội trong thời sốt đóng cửa, sân cũ phải đổi cách kinh doanh. Từ giữa thập niên 1980, patin inline bắt đầu xuất hiện và đến thập niên 1990 thì chiếm sân khấu.
Nhưng roller disco chưa bao giờ biến mất. Nó chỉ rời khỏi truyền thông đại chúng.
Dòng chảy ngầm: văn hoá sân patin của cộng đồng da màu ở Mỹ
Một phần quan trọng của lịch sử này ít được kể: các sân patin trong cộng đồng người Mỹ gốc Phi. Trong nhiều thập niên, ở nhiều nơi người da màu bị hạn chế vào sân trượt, chỉ được trượt vào những đêm riêng. Chính trong những không gian ấy hình thành các lối trượt theo nhạc rất riêng, khác nhau theo từng vùng, gắn với funk, soul rồi hip hop.
Lối trượt này tiếp tục sống ở các sân patin địa phương sau khi roller disco hết mốt. Phim tài liệu United Skates (2018) kể khá kỹ về văn hoá này và về việc nhiều sân patin cộng đồng ở Mỹ đóng cửa dần.
Hồi sinh năm 2020
Năm 2020, khi nhiều nơi trên thế giới giãn cách xã hội, người ta tìm môn vận động ngoài trời có thể chơi một mình. Patin quad bất ngờ quay lại, được thúc đẩy bởi những đoạn video ngắn trên mạng xã hội: người trượt nhảy theo nhạc trên bãi đỗ xe, trên đường lát ven sông. Nhu cầu giày patin quad tăng mạnh, một số mẫu từng khan hàng.
Làn sóng mới giữ lại nhiều nét của roller disco — trượt theo nhạc, xoay, đi lùi, quần áo nhiều màu — nhưng diễn ra chủ yếu ngoài trời và trên mạng.
Roller disco để lại gì cho patin hôm nay
Nhiều thứ quen thuộc với người trượt quad hôm nay có gốc từ thời ấy: bánh urethane nhiều độ cứng cho trong nhà và ngoài trời; thói quen trượt theo nhạc và đếm nhịp; các động tác xoay hai chân, trượt lùi theo nhịp, trượt đôi. Cả hình ảnh "patin là để vui, để nhảy" chứ không chỉ để thi đấu cũng là di sản của roller disco. Khi những sân patin cũ đóng cửa, chính các nhóm trượt đường phố đã giữ lại lối trượt này và truyền cho thế hệ sau.
Góc nhìn hôm nay: muốn trượt theo nhạc thì tập gì
Nếu em mê hình ảnh roller disco và vừa mua đôi patin quad đầu tiên:
- Thứ tự tập: đứng vững và trượt tiến đều → phanh (bằng toe stop, chữ T) → rẽ hai chiều → trượt lùi chữ C → xoay hai chân (two-foot spin). Có nền đó rồi mới tập động tác theo nhạc.
- Tập với nhạc chậm trước: đếm nhịp, mỗi nhịp một lần đẩy. Nhạc disco có nhịp đều rất hợp để luyện đẩy chân.
- Chọn mặt sân phẳng, ít người: sân trong nhà hoặc khu lát nhẵn. Không trượt dưới lòng đường hay nơi có xe qua lại.
- Đồ bảo hộ: mũ, bó cổ tay, bó gối. Động tác xoay và trượt lùi dễ làm ngã ngửa, nên tập ngã về phía trước, quỳ trên bó gối.
Để hiểu văn hoá này sâu hơn, em có thể xem United Skates, và nếu có dịp đến những sân patin lâu đời ở Mỹ hay châu Âu, hãy để ý cách người trượt lớn tuổi di chuyển — đó là di sản sống của roller disco.
Câu hỏi thường gặp
Roller disco là gì?
Roller disco là trượt patin, chủ yếu patin quad, theo nhạc disco, kết hợp trượt và nhảy. Nó bùng nổ ở Mỹ khoảng cuối thập niên 1970 với những sân patin đèn màu và lan ra nhiều nước. Hiện nay vẫn có nhiều nhóm trượt theo phong cách này.
Roller disco phổ biến vào năm nào?
Đỉnh cao của roller disco là khoảng 1978–1980. Cơn sốt nhạt dần đầu thập niên 1980 khi nhạc disco hết thời. Năm 2020, trượt patin quad theo nhạc hồi sinh nhờ mạng xã hội.
Phim Xanadu có liên quan gì đến patin?
Xanadu (1980) là phim ca nhạc có Olivia Newton-John, với nhiều cảnh nhảy trên giày patin. Cùng với Roller Boogie và Skatetown, U.S.A. (1979), nó là một phần của cơn sốt roller disco trên màn ảnh.
Jam skating là gì?
Jam skating là lối trượt patin kết hợp nhảy, nhào lộn nhẹ và chuyển động theo nhạc, phát triển trong các sân patin ở Mỹ. Bill Butler, người gắn bó với sân Empire Rollerdrome ở Brooklyn, thường được nhắc là người góp phần định hình lối trượt này.
Muốn trượt patin theo nhạc nên dùng quad hay inline?
Phong cách roller disco và jam skating truyền thống dùng patin quad vì đế rộng, có toe stop, dễ xoay và đứng trên mũi. Inline cũng trượt theo nhạc được nhưng cảm giác khác. Người mới nên tập vững các kỹ năng cơ bản trước khi học động tác theo nhạc.