Trượt ván vert là kiểu trượt trên một máng chữ U lớn (half-pipe) có đoạn thành thẳng đứng ở trên cùng, thường cao khoảng 3,5–4 m. Người trượt chạy qua lại giữa hai thành, bay lên trên mép để làm trick rồi quay về. Vert là sân khấu chính của trượt ván thi đấu thập niên 1980, lùi lại khi trượt street lên ngôi đầu thập niên 1990, vẫn sống ở X Games và các giải chuyên biệt, nhưng không có ở Olympic.
Half-pipe vert khác ramp thường ở đâu
Một ramp vert có ba phần chính:
- Flat bottom: đoạn đáy phẳng ở giữa, đủ dài để người trượt kịp chuyển trọng tâm giữa hai thành.
- Transition: phần cong nối đáy lên thành. Bán kính cong quyết định cảm giác "nhanh" hay "êm" của ramp.
- Vert: đoạn thành thẳng đứng trên cùng, thường chỉ cao vài chục cm. Chính đoạn này cho phép người và ván bay thẳng lên trên mép rồi rơi thẳng xuống đúng thành cũ, thay vì văng ra ngoài.
Trên mép có ống coping và một sàn đứng (deck) để người trượt nghỉ, chờ lượt. Ramp vert thi đấu thường rộng hàng chục mét, đôi khi có thêm đoạn nâng cao (extension) ở một bên.
So với mini ramp ở skatepark (thấp, không có đoạn thẳng đứng) hay bowl của park Olympic (nhiều hướng, nhiều khu), vert là một không gian rất "tuyến tính": chỉ có qua và lại. Vì thế bài thi vert dồn vào độ cao, độ khó của từng cú bay, và sự nhất quán.
Từ hồ bơi cạn đến ramp gỗ
Giữa thập niên 1970, người trượt ở California phát hiện các hồ bơi cạn có thành cong lên gần thẳng đứng. Họ học cách chạy lên thành, chạm mép, rồi bay khỏi mép. Ollie nguyên thuỷ của Alan Gelfand cuối thập niên 1970 ra đời trong môi trường ấy: bật ván lên khỏi mép mà không dùng tay nắm.
Hồ bơi thì không phải lúc nào cũng có, và chủ nhà không thích người lạ vào trượt. Người trượt bắt đầu đóng ramp bằng gỗ, mô phỏng thành hồ, có cả đoạn thẳng đứng. Đầu thập niên 1980, nhiều skatepark thương mại ở Mỹ đóng cửa vì chi phí bảo hiểm trách nhiệm quá cao. Ramp gỗ dựng ở sân sau nhà riêng trở thành nơi thế hệ vert lớn lên.
Thập niên 1980: thời hoàng kim của vert
Trong thập niên 1980, vert là nội dung "chính" của trượt ván thi đấu. Các hãng ván lập đội VĐV, đi tour biểu diễn, quay băng video bán khắp thế giới. Đội Bones Brigade của hãng Powell Peralta, do Stacy Peralta (một cựu thành viên Z-Boys) dẫn dắt, là đội nổi tiếng nhất, với những cái tên như Tony Hawk, Steve Caballero, Lance Mountain, Mike McGill.
Đây là giai đoạn nhiều trick nền tảng của vert ra đời:
| Trick | Mô tả ngắn |
|---|---|
| Frontside/backside air | Bay khỏi mép, tay nắm ván, mặt hoặc lưng hướng vào thành |
| Invert / handplant | Chống một tay lên mép, người lộn ngược, ván giữ trên chân |
| Caballerial | Xoay 360 độ trên không khi đang trượt lùi (fakie), không nắm ván; mang tên Steve Caballero |
| McTwist | Xoay 540 độ kèm lộn người; được gắn với tên Mike McGill giữa thập niên 1980 |
| 540, 720 | Xoay một vòng rưỡi, hai vòng trên không |
| Lip trick | Các động tác thăng bằng ngay trên coping: tail stall, rock and roll, blunt |
Ngày tháng chính xác của từng trick lần đầu được làm thường khó kiểm chứng, vì nhiều trick xuất hiện ở buổi tập, ramp sân sau, trước khi được ghi hình. Lịch sử trượt ván thường ghi theo năm hoặc giai đoạn.
Vert lùi bước, street lên ngôi
Cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, mấy chuyện xảy ra cùng lúc. Ramp vert tốn tiền, tốn chỗ, chỉ vài người dùng một lúc. Trượt street thì chỉ cần ván và một góc phố. Ollie được mang xuống mặt phẳng, mở ra cả kho trick flip. Các video street mới làm lớp trẻ mê mẩn. Thị trường trượt ván cũng chững lại, nhiều hãng thu hẹp.
Kết quả: vert gần như biến mất khỏi đời sống trượt ván đại chúng, chỉ còn một nhóm người trung thành. X Games từ năm 1995 đã giữ vert sống sót trên truyền hình, và cú 900 của Tony Hawk năm 1999 là đỉnh cao của giai đoạn này.
Vert ngày nay
Vert vẫn tồn tại, dù không có ở Olympic. Một số giải chuyên biệt và X Games ở nhiều kỳ có nội dung vert. Trình độ tăng mạnh: những cú xoay từng là mốc lịch sử nay xuất hiện thường xuyên hơn, và có người trẻ được ghi nhận đã thực hiện cú 1080 (xoay ba vòng) trên ramp vert. Trên MegaRamp, cú 1080 cũng đã có người làm được từ đầu thập niên 2010, khi người thực hiện mới khoảng 12 tuổi.
Vert cũng là nơi nhiều VĐV nữ phá vỡ giới hạn, với những cú xoay 540, 720 trong thi đấu những năm gần đây. Một số VĐV park Olympic có nền tảng vert, vì kỹ năng bay cao và xoay trên vert chuyển sang bowl rất tốt.
Vert và an toàn
Ngã trên vert khác hẳn ngã ngoài phố. Người trượt rơi từ độ cao vài mét xuống transition. Vì vậy văn hoá vert gắn liền với đồ bảo hộ: mũ cứng, bó gối dày có nắp nhựa, bó khuỷu, bó cổ tay. Kỹ thuật "knee slide" — ngã khuỵu gối, để nắp nhựa của bó gối trượt dọc transition xuống đáy — là bài học đầu tiên của người tập vert, và chỉ an toàn khi có bó gối đúng loại.
Người mới không bao giờ nên leo thẳng lên ramp vert. Lộ trình bình thường là: mini ramp thấp, bơm (pump) qua lại, kickturn, drop in trên ramp thấp, rồi tăng dần độ cao qua nhiều tháng hoặc nhiều năm, ở sân có người hướng dẫn hoặc người trượt lâu năm đi cùng.
Thi vert diễn ra thế nào
Ở các giải vert, mỗi VĐV thường có vài lượt chạy bài ngắn, trong đó họ đi qua lại giữa hai thành, mỗi lần lên mép là một trick. Bài vert hay là bài có nhịp đều, mỗi cú bay đều cao, độ khó tăng dần, không có lần lên mép nào "bỏ trống". Nhiều giải có thêm phần best trick, nơi VĐV được thử nhiều lần một trick khó nhất, như cách cú 900 ra đời năm 1999. Thể thức cụ thể khác nhau theo giải và thay đổi qua từng năm.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu vert thế nào
Muốn hiểu vert, cách nhanh nhất là xem lại các bản ghi nội dung vert ở X Games cuối thập niên 1990 – 2000, rồi so với các giải vert gần đây để thấy trình độ đã đi xa thế nào. Các phim tài liệu về Bones Brigade và về Dogtown – Z-Boys kể khá kỹ bối cảnh ra đời của vert.
Nếu skatepark gần bạn có mini ramp, đó là "phiên bản vert" vừa sức nhất: tập bơm qua lại cho tới khi lên được gần mép mà không cần đẩy chân. Cảm giác bồng bềnh ở đỉnh thành chính là cảm giác vert, chỉ ở độ cao an toàn hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Trượt ván vert là gì?
Vert là kiểu trượt trên half-pipe lớn có đoạn thành thẳng đứng ở trên cùng. Người trượt chạy qua lại giữa hai thành, bay lên trên mép để làm trick rồi quay về cùng thành.
Ramp vert cao bao nhiêu?
Ramp vert thi đấu thường cao khoảng 3,5–4 m, trong đó có một đoạn thẳng đứng ngắn ở trên cùng. Kích thước cụ thể khác nhau tuỳ sân và giải.
Vì sao Olympic không có vert?
Olympic chọn street và park vì phổ biến hơn trong cộng đồng trượt hiện nay và có nhiều người tham gia hơn. Vert vẫn được thi ở X Games và một số giải chuyên biệt.
McTwist là gì?
McTwist là trick trên vert gồm xoay 540 độ kèm lộn người, được gắn với tên Mike McGill giữa thập niên 1980. Đây là một trong những trick biểu tượng của thời hoàng kim vert.
Người mới có nên tập vert không?
Không nên bắt đầu bằng vert. Hãy tập ở mini ramp thấp trước: bơm, kickturn, drop in, với mũ, bó gối, bó khuỷu và bó cổ tay, rồi tăng dần độ cao khi có người hướng dẫn.