Roller sports là tên gọi chung cho các môn thể thao trên giày patin và ván có bánh, do World Skate quản lý: patin tốc độ, patin nghệ thuật, khúc côn cầu trên patin, roller derby, patin slalom (inline freestyle), trượt ván và một số môn khác. Trong số đó, chỉ trượt ván có ở Olympic tính tới Paris 2024; patin tốc độ và các môn còn lại thi ở giải vô địch thế giới, World Games và một số đại hội thể thao châu lục.
World Skate quản lý những môn nào
World Skate là liên đoàn quốc tế được IOC công nhận cho các môn có bánh lăn. Tên gọi này dùng từ năm 2017, khi liên đoàn patin quốc tế lâu đời hợp nhất với liên đoàn trượt ván quốc tế. Danh sách môn có thể thay đổi theo thời gian, nhưng các nhánh chính gồm:
| Môn | Giày/ván | Thi gì |
|---|---|---|
| Patin tốc độ (speed skating) | Inline, khung dài, bánh lớn | Đua trên đường đua và đường phố, từ nước rút đến marathon |
| Patin nghệ thuật (artistic) | Chủ yếu quad, có cả inline | Bài biểu diễn đơn, đôi, khiêu vũ, đồng diễn, chấm điểm |
| Khúc côn cầu patin quad (rink hockey) | Quad | Đồng đội, bóng nhỏ, gậy cong |
| Khúc côn cầu inline | Inline | Đồng đội, quả puck, gần với khúc côn cầu trên băng |
| Inline freestyle | Inline ngắn, bánh nhỏ | Slalom qua cọc, nhảy, slide |
| Roller derby | Quad | Đồng đội trên đường đua hình bầu dục, va chạm có luật |
| Trượt ván (skateboarding) | Ván | Street, park (có ở Olympic) |
Ngoài ra còn có một số nội dung như downhill, skate cross và scooter, được đưa vào hệ thống giải của World Skate ở các mức độ khác nhau.
Patin tốc độ: môn đua thuần tuý
Patin tốc độ dùng giày inline cổ thấp, khung dài, thường gắn ba hoặc bốn bánh đường kính lớn. Giày thấp để cổ chân linh hoạt, khung dài để mỗi sải trượt đi xa. Người đua mặc đồ bó sát, đội mũ bảo hiểm, cúi thấp người để giảm cản gió, hai tay vung hoặc gập sau lưng tuỳ đoạn đua.
Đường đua và cự ly
- Đường đua (track): vòng đua kín, có loại khúc cua nghiêng và loại phẳng. Các nội dung ngắn như tính giờ một vòng, nước rút vài trăm mét đến khoảng 1.000 m.
- Đường phố (road): vòng đua mở trên mặt đường nhựa phẳng, chiều dài vòng lớn hơn, có khúc cua gắt hơn.
- Đua dài: các nội dung tính điểm, loại trừ dài hàng nghìn tới mười nghìn mét, nơi chiến thuật quan trọng như sức bền.
- Marathon: 42 km, thường thi trên đường phố, có cả nhóm phong trào lẫn chuyên nghiệp.
Ở các cự ly dài, người đua chạy theo nhóm như đua xe đạp, núp sau lưng nhau để đỡ gió, rồi bứt lên ở vòng cuối. Ở cự ly ngắn, cú xuất phát và khả năng vào cua không mất tốc độ quyết định kết quả.
Nước nào mạnh
Colombia được coi là cường quốc patin tốc độ, thường đứng đầu bảng huy chương các giải vô địch thế giới trong nhiều năm. Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Ý, Pháp, Bỉ, Tây Ban Nha cũng có truyền thống mạnh.
Từ patin sang băng
Patin tốc độ và trượt băng tốc độ có động tác gần giống nhau: đẩy chân sang ngang, cúi thấp, vào cua bằng bước chéo chân. Vì thế nhiều VĐV từng đua patin chuyển sang trượt băng tốc độ và thành công ở Thế vận hội mùa đông. Chad Hedrick (Mỹ), người từng vô địch thế giới patin tốc độ nhiều lần trước khi chuyển sang băng và giành huy chương vàng Olympic mùa đông 2006, là ví dụ thường được nhắc. Bài này không đi vào kỹ thuật trượt băng; chỉ cần biết hai môn có chung "ngôn ngữ cơ thể", nên nền tảng patin rất có ích cho ai muốn thử băng sau này.
Patin nghệ thuật: nhảy và xoay trên bánh xe
Patin nghệ thuật có các nội dung đơn, đôi, khiêu vũ đôi, khiêu vũ đơn và đồng diễn nhóm (show, precision). VĐV nhảy, xoay, thực hiện chuỗi bước trên nền nhạc, được giám khảo chấm kỹ thuật và trình diễn. Phần lớn VĐV dùng giày quad có phanh mũi (toe stop), dùng phanh này để bật nhảy giống như răng cưa của giày trượt băng.
Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Argentina, Brazil là những nơi có truyền thống patin nghệ thuật lâu đời. Ở đó, môn này được dạy ở câu lạc bộ cho trẻ em giống như các môn năng khiếu khác.
Khúc côn cầu trên patin
Có hai môn khác nhau dễ bị nhầm:
- Rink hockey (khúc côn cầu patin quad): giày quad, quả bóng nhỏ cứng, gậy cong thấp. Rất phổ biến ở Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Ý, Argentina. Môn này từng là môn biểu diễn ở Olympic Barcelona 1992.
- Khúc côn cầu inline: giày inline, quả puck, gậy giống khúc côn cầu trên băng, phổ biến ở Bắc Mỹ và một số nước châu Âu.
Roller derby và inline freestyle
Roller derby thi trên đường đua hình bầu dục phẳng, mỗi đội có một người ghi điểm (jammer) tìm cách vượt qua hàng chắn (blocker) của đội kia. Môn này phát triển mạnh trở lại từ đầu thế kỷ 21, với văn hoá cộng đồng rất riêng. Bài "Roller derby và patin nghệ thuật" ở danh mục Trượt patin kể kỹ hơn.
Inline freestyle gồm slalom qua hàng cọc nhỏ xếp thẳng (classic slalom chấm điểm, speed slalom tính giờ), nhảy cao (freestyle jump) và slide (trượt ngang để dừng, chấm độ dài và độ khó). Đây là nhánh rất phổ biến ở châu Á, gồm cả Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan; nhiều bạn trẻ Việt Nam tập slalom ở công viên cũng đi theo hướng này.
Roller sports có mặt ở đâu
- Giải vô địch thế giới của từng môn, gần đây thường gom vào một sự kiện chung mang tên World Skate Games (trước đó gọi là World Roller Games).
- World Games: đại hội dành cho các môn chưa có ở Olympic, thường có patin tốc độ và một số môn patin khác.
- Đại hội châu lục: một số kỳ Asian Games và Đại hội Thể thao Liên châu Mỹ có patin hoặc trượt ván.
- Olympic: tính tới Paris 2024, chỉ có trượt ván. Các môn patin vẫn đang trong danh sách những môn mong được vào Olympic, nhưng chưa có quyết định nào.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu
Nhiều người Việt biết patin qua đôi giày inline đi chơi công viên. Đó chính là cửa vào chung của mọi nhánh roller sports: đứng vững, đẩy chân, phanh, rẽ và vượt chân (crossover). Khi đã vững, bạn mới biết mình thích tốc độ, thích slalom hay thích biểu diễn.
Patin tốc độ, kể cả tập chơi, cần mũ bảo hiểm, bó cổ tay, bó gối, và chỉ tập trên sân hoặc khu vực khép kín, không phải đường có xe chạy. Tốc độ của giày patin tốc độ cao hơn nhiều so với giày đi chơi, nên một cú ngã cũng nặng hơn. Nếu muốn tập bài bản, hãy tìm lớp có huấn luyện viên và hỏi kỹ về đồ bảo hộ, sân tập trước khi đăng ký.
Câu hỏi thường gặp
Roller sports là gì?
Roller sports là các môn thể thao trên giày patin hoặc ván có bánh, gồm patin tốc độ, patin nghệ thuật, khúc côn cầu trên patin, roller derby, inline freestyle và trượt ván. Liên đoàn quốc tế quản lý chung là World Skate.
Patin tốc độ có ở Olympic không?
Không. Tính tới Paris 2024, patin tốc độ chưa có ở Olympic; môn này thi ở giải vô địch thế giới, World Games và một số đại hội châu lục. Trong các môn của World Skate, chỉ trượt ván có ở Olympic.
Giày patin tốc độ khác giày patin thường thế nào?
Giày patin tốc độ có cổ thấp, khung dài và bánh đường kính lớn để mỗi sải trượt đi xa và nhanh. Giày đi chơi thường cổ cao, khung ngắn, bánh nhỏ hơn để dễ kiểm soát.
Nước nào mạnh nhất về patin tốc độ?
Colombia được coi là cường quốc patin tốc độ, thường dẫn đầu bảng huy chương ở các giải vô địch thế giới. Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Ý và một số nước châu Âu cũng rất mạnh.
World Skate là tổ chức gì?
World Skate là liên đoàn quốc tế được IOC công nhận cho các môn trên bánh lăn, gồm patin và trượt ván. Tên gọi này được dùng từ năm 2017 sau khi liên đoàn patin quốc tế hợp nhất với liên đoàn trượt ván quốc tế.