BMX có hai nội dung ở Olympic: BMX racing (đua) ra mắt tại Bắc Kinh 2008, và BMX freestyle park (biểu diễn trong sân bowl) ra mắt tại Tokyo 2020. Racing là cuộc đua tám người trên đường có dốc xuất phát, khúc cua nghiêng và các mô đất; người về đích trước thắng. Freestyle park là bài biểu diễn khoảng một phút được giám khảo chấm điểm. Cả hai do Liên đoàn Xe đạp Quốc tế (UCI) quản lý.
BMX là gì, nói ngắn gọn
BMX viết tắt từ "bicycle motocross", ra đời ở California cuối thập niên 1960 – đầu thập niên 1970 khi trẻ em đạp xe đạp nhỏ trên đường đất, bắt chước các tay đua mô tô địa hình. Xe BMX tiêu chuẩn có bánh 20 inch, khung nhỏ, chắc. Từ gốc đua đất, BMX tách thành nhiều nhánh: racing, park, street, dirt, flatland. Olympic chọn hai nhánh: racing và park. Bài "BMX là gì" ở danh mục BMX & scooter giải thích đầy đủ các nhánh.
BMX racing: luật đua cơ bản
Đường đua BMX Olympic là đường đất nện có lớp mặt cứng, dài vài trăm mét, gồm:
- Dốc xuất phát: một bệ cao, ở cấp Olympic khoảng 8 m, giúp tay đua lao xuống với tốc độ rất lớn ngay từ đầu.
- Cổng xuất phát: tấm chắn hạ xuống theo hiệu lệnh, với khoảng trễ ngẫu nhiên để không ai đoán trước được thời điểm.
- Mô đất (jump, roller): các ụ liên tiếp, tay đua bay qua hoặc "nuốt" ụ để giữ tốc độ.
- Khúc cua nghiêng (berm): khúc cua có thành dốc để vào cua nhanh, cũng là chỗ hay xảy ra va chạm.
Mỗi lượt có tối đa tám tay đua, đua chưa tới một phút. Giải chia nhiều vòng: các vòng đầu tính điểm theo thứ hạng sau nhiều lượt, những người tốt nhất đi tiếp tới bán kết rồi chung kết tám người. Chung kết chỉ đua một lượt, ai về nhất là vô địch. Thể thức chi tiết của từng kỳ do UCI và ban tổ chức quy định và đã có điều chỉnh qua các năm.
BMX racing đặc biệt ở chỗ cú xuất phát gần như quyết định nửa trận. Tay đua tập phản xạ cổng hàng nghìn lần, vì người dẫn ở khúc cua đầu tiên có lợi thế lớn: đi trước là tránh được va chạm.
Những nhà vô địch BMX racing Olympic
| Kỳ | Nam | Nữ |
|---|---|---|
| Bắc Kinh 2008 | Māris Štrombergs (Latvia) | Anne-Caroline Chausson (Pháp) |
| London 2012 | Māris Štrombergs (Latvia) | Mariana Pajón (Colombia) |
| Rio 2016 | Connor Fields (Mỹ) | Mariana Pajón (Colombia) |
| Tokyo 2020 | Niek Kimmann (Hà Lan) | Bethany Shriever (Anh) |
| Paris 2024 | Joris Daudet (Pháp) | Saya Sakakibara (Úc) |
Štrombergs và Mariana Pajón là hai người hai lần vô địch BMX racing Olympic, tính tới Paris 2024. Pajón còn giành thêm huy chương bạc ở Tokyo 2020 và là một biểu tượng thể thao ở Colombia. Ở Paris 2024, đường đua tại Saint-Quentin-en-Yvelines chứng kiến các tay đua chủ nhà Pháp giành trọn ba huy chương nội dung nam.
BMX freestyle park: biểu diễn trong bowl
BMX freestyle park ra mắt ở Tokyo 2020, thi trên một sân gồm các quarter pipe, spine, hộp nhảy và mặt cong, khá giống park trượt ván nhưng thiết kế cho xe đạp. Mỗi VĐV trình diễn các lượt chạy bài dài khoảng một phút, nối liên tục các cú bay, xoay xe, xoay tay lái và lộn người.
Giám khảo chấm tổng thể theo các tiêu chí quen thuộc của môn biểu diễn: độ khó, độ cao, thực hiện, sáng tạo, đa dạng và dùng sân. Ở Paris 2024, BMX freestyle thi tại khu công viên đô thị trên quảng trường Concorde, cạnh trượt ván và breaking.
Những trick hay thấy
- Backflip, frontflip: lộn người cùng xe ra sau hoặc ra trước.
- 360, 540, 720: xoay người và xe theo trục đứng.
- Tailwhip: cho khung xe xoay một vòng quanh cổ lái trong khi người vẫn giữ tay lái.
- Barspin: buông tay cho tay lái xoay một vòng rồi bắt lại.
- Superman, no-hander, can-can: các tư thế buông tay hoặc buông chân trên không.
- Kết hợp: backflip tailwhip, 360 barspin… là chỗ tạo ra điểm cao.
Những nhà vô địch BMX freestyle park
| Kỳ | Nam | Nữ |
|---|---|---|
| Tokyo 2020 | Logan Martin (Úc) | Charlotte Worthington (Anh) |
| Paris 2024 | José Torres Gil (Argentina) | Deng Yawen (Trung Quốc) |
Ở Tokyo, Charlotte Worthington ngã ở lượt đầu rồi trở lại với một bài có cú 360 lộn người (360 backflip), một trick trước đó rất hiếm thấy ở nội dung nữ, và giành vàng. Khoảnh khắc ấy cho thấy freestyle park đã tiến nhanh ở nội dung nữ chỉ trong vài năm.
Racing và freestyle: hai thế giới
| BMX racing | BMX freestyle park | |
|---|---|---|
| Thắng bằng | Về đích trước | Điểm giám khảo |
| Xe | Nhẹ, khung nhôm hoặc carbon, có phanh sau, lốp hẹp hơn | Khung thép chịu lực, thường có gyro để xoay tay lái, lốp to |
| Thể lực chủ đạo | Sức bùng nổ, phản xạ xuất phát | Kiểm soát không gian, cảm giác trên không |
| Rủi ro chính | Va chạm nhiều người ở tốc độ cao | Tiếp đất hỏng sau cú bay cao |
| Đồ bảo hộ thi đấu | Mũ trùm kín mặt, găng, áo dài tay, quần dài | Mũ bảo hiểm bắt buộc, thường thêm bó gối, găng |
Đường vào BMX Olympic
Giống trượt ván, suất dự BMX Olympic chủ yếu phân theo bảng xếp hạng, ở đây là bảng xếp hạng của UCI, tích luỹ qua chuỗi World Cup và giải vô địch thế giới trong khoảng hai năm trước Thế vận hội. Mỗi quốc gia bị giới hạn số suất ở mỗi nội dung, nên cường quốc như Pháp, Hà Lan, Úc, Mỹ thường phải chọn lọc nội bộ rất căng.
BMX racing có hệ thống thi đấu theo lứa tuổi rất rõ: trẻ em đua theo nhóm tuổi ở câu lạc bộ, rồi giải vùng, giải quốc gia, giải vô địch thế giới có hạng trẻ và hạng phong trào. Bên cạnh xe bánh 20 inch còn có hạng "cruiser" bánh 24 inch cho người lớn tuổi hơn hoặc thích xe lớn. Nhiều người đua BMX phong trào ở châu Âu, châu Mỹ đến tuổi trung niên vẫn đi giải.
Va chạm và an toàn ở BMX racing
Tám người cùng lao xuống dốc ở tốc độ cao, chen nhau vào khúc cua đầu: va chạm là chuyện thường gặp. Vì thế luật thi đấu bắt buộc mũ trùm kín mặt, găng tay, áo dài tay và quần dài; nhiều tay đua đeo thêm giáp ngực, bó gối, nẹp cổ. Đường đua có nhân viên y tế và cờ hiệu dừng cuộc đua khi có người ngã nặng. Người mới tập BMX racing luôn bắt đầu ở dốc thấp của đường đua câu lạc bộ, không phải dốc Olympic.
Góc nhìn hôm nay: từ màn hình ra đường đua
BMX racing là một trong những môn Olympic có đường vào khá dễ cho trẻ em ở những nước có đường đua: nhiều câu lạc bộ cho mượn xe, mũ, có lớp theo lứa tuổi, trẻ đua theo nhóm tuổi và cấp độ. Ở Việt Nam, BMX còn là phong trào nhỏ, chủ yếu là nhóm chơi tự phát ở công viên, skatepark.
Nếu con bạn mê BMX sau khi xem Olympic, hãy bắt đầu từ bài tập cơ bản trên mặt phẳng, như giữ thăng bằng đứng trên pê-đan và nhấc bánh trước, ở nơi không có xe cộ, với mũ bảo hiểm vừa đầu và găng tay. Những cú bay trong park chỉ nên tập ở skatepark, sau khi có nền tảng vững, có người hướng dẫn. Đừng để trẻ lao xuống dốc cao hay đua ngoài đường phố.
Câu hỏi thường gặp
BMX có ở Olympic từ năm nào?
BMX racing có ở Olympic từ Bắc Kinh 2008. BMX freestyle park được thêm vào từ Tokyo 2020. Cả hai nội dung đều có ở Paris 2024.
Ai vô địch BMX Olympic nhiều nhất?
Tính tới Paris 2024, Māris Štrombergs (Latvia) và Mariana Pajón (Colombia) là hai người hai lần vô địch BMX racing Olympic. Štrombergs thắng năm 2008 và 2012, Pajón thắng năm 2012 và 2016.
BMX racing đua bao nhiêu người một lượt?
Mỗi lượt BMX racing có tối đa tám tay đua xuất phát cùng lúc từ cổng trên đỉnh dốc. Một lượt đua thường chưa tới một phút.
Tailwhip là gì?
Tailwhip là trick BMX trong đó khung xe xoay một vòng quanh cổ lái khi đang bay, người lái vẫn giữ tay lái rồi đặt chân lại lên pê-đan. Đây là trick phổ biến ở cả BMX và scooter.
BMX freestyle park chấm điểm thế nào?
Giám khảo chấm tổng thể mỗi lượt chạy bài theo độ khó, độ cao, thực hiện, sáng tạo, đa dạng và cách dùng sân. Không có điểm cố định cho từng trick, và thể thức có thể điều chỉnh qua các kỳ.