Bảo dưỡng BMX và scooter xoay quanh bốn chỗ: xích (độ căng, tra dầu), phanh (má phanh, dây, độ ăn), cổ lái (không rơ, không quá chặt) và bánh xe (lốp, nan, bạc đạn). Mỗi lần đi tập nên kiểm tra nhanh 2–3 phút: lắc tay lái, bóp phanh, nhìn lốp và bu-lông. Mỗi vài tuần lau chùi, tra dầu, siết lại các ốc. Phần lớn tai nạn do xe gây ra đến từ những chỗ lỏng, mòn mà một lần kiểm tra là thấy.
Kiểm tra nhanh trước mỗi buổi tập
Thói quen này mất vài phút nhưng tránh được nhiều cú ngã vô lý:
| Kiểm tra | BMX | Scooter |
|---|---|---|
| Tay lái | Kẹp bánh trước giữa hai chân, xoay tay lái: không lệch so với bánh | Giữ deck, xoay tay lái: không lệch, không trượt trong cùm |
| Cổ lái | Bóp phanh trước (nếu có) hoặc chặn bánh, lắc xe tới lui: không có tiếng "cục cục" | Đứng trên deck, lắc tay lái tới lui: không rơ |
| Phanh | Bóp phanh, dắt xe: bánh dừng chắc | Đạp chắn bùn: bánh chậm lại, chắn bùn không cạ khi không đạp |
| Bánh | Lốp đủ hơi, không phồng, không nứt; bánh không lắc trên trục | Bánh quay êm, không lắc ngang, không nứt mặt nhựa |
| Ốc, bu-lông | Trục bánh, cổ pô tăng (stem), tay quay, pê-đan | Cùm kẹp, bu-lông trục bánh, bu-lông nén |
| Khung, deck | Nhìn quanh mối hàn cổ lái, trục giữa | Nhìn quanh cổ deck, chỗ nối thân – cổ lái |
Thấy bất kỳ vết nứt nào ở khung, càng hay cổ deck: ngừng đi và mang đến thợ. Đừng "đi nốt buổi hôm nay".
Xích BMX: căng vừa phải, sạch và có dầu
Độ căng xích
BMX không có bộ chuyển số nên xích phải được căng bằng cách dịch bánh sau trong khe (dropout). Xích đúng thì ấn ở giữa đoạn dưới chỉ võng khoảng 1 cm. Xích chùng quá dễ tuột khi đạp mạnh hay tiếp đất — tuột xích giữa lúc đạp là cú ngã rất đau. Xích căng quá làm đạp nặng, mòn nhanh moay-ơ và trục giữa.
Cách chỉnh: nới ốc trục bánh sau, kéo bánh lùi về sau đến khi xích đạt độ căng, giữ bánh thẳng hàng với khung (nhìn từ phía sau), siết ốc hai bên đều tay. Nhiều xe có bộ căng xích (chain tensioner) giúp việc này dễ hơn và giữ bánh không bị kéo lệch khi đạp mạnh.
Lau và tra dầu
- Lau xích bằng giẻ khô, quay ngược pê-đan cho xích chạy qua giẻ.
- Xích bẩn nhiều: dùng dung dịch tẩy dầu xích chuyên dụng, lau khô.
- Nhỏ một giọt dầu xích vào mỗi mắt xích, quay vài vòng, lau sạch dầu thừa bên ngoài. Dầu thừa hút cát bụi làm xích mòn nhanh hơn.
- Không dùng mỡ đặc hay dầu ăn; dùng dầu xích xe đạp.
Xích đã giãn (mòn) thì nên thay. Thợ có dụng cụ đo độ giãn; xích giãn kéo theo mòn đĩa và líp.
Phanh: má phanh, dây và độ ăn
BMX
Phanh U-brake hoặc V-brake ở bánh sau dùng má phanh cao su ép vào vành. Kiểm tra:
- Má phanh: còn rãnh, không mòn tới vạch; mòn thì thay. Má phanh phải chạm vào vành, không chạm vào lốp.
- Dây phanh: không tưa sợi, không gỉ. Dây tưa có thể đứt bất ngờ.
- Độ ăn: tay phanh bóp chưa chạm tay lái mà bánh đã dừng chắc. Chỉnh bằng ốc tăng chỉnh dây ở tay phanh hoặc ở phanh.
- Gyro (nếu có): hai dây trên và dưới gyro phải căng đều, nếu không phanh sẽ ăn chập chờn khi tay lái xoay.
- Vành: giữ vành sạch dầu mỡ; vành dính dầu thì phanh mất tác dụng.
Scooter
Phanh chắn bùn sau là lá thép đàn hồi. Kiểm tra nó bật lên khi nhả chân, không cạ vào bánh. Lá phanh bị cong hay gãy thì thay. Mặt dưới lá phanh mòn theo thời gian; vẫn còn ép được bánh là được.
Cổ lái: không rơ, không nặng
Cổ lái rơ là nguyên nhân phổ biến của cảm giác "xe lắc", và với scooter là chỗ hỏng hay gặp nhất do va đập liên tục khi làm trick.
BMX
- Nới các ốc kẹp cổ pô tăng (stem) vào ống càng.
- Siết nhẹ ốc trên cùng (ốc nén cổ lái) đến khi hết rơ nhưng tay lái vẫn xoay nhẹ nhàng.
- Căn tay lái thẳng hàng bánh trước, siết lại ốc kẹp cổ pô tăng đều tay, xen kẽ hai bên.
Scooter
- Nới các bu-lông của cùm kẹp (clamp).
- Siết bu-lông nén (theo kiểu HIC, SCS, IHC… của xe) đến khi hết rơ, tay lái vẫn xoay trơn.
- Căn tay lái thẳng với bánh trước, siết lại các bu-lông cùm kẹp đều tay, theo thứ tự chéo.
Siết quá chặt làm tay lái nặng, xoay khựng, và hỏng bạc đạn cổ lái nhanh. Nếu đã siết mà vẫn rơ, có thể bạc đạn cổ lái đã mòn hoặc thiếu miếng đệm; mang ra thợ kiểm tra.
Bánh xe
Lốp BMX
- Bơm đúng áp suất ghi trên thành lốp. Lốp non dễ thủng kiểu "rắn cắn" (hai lỗ song song) khi tiếp đất mạnh; lốp căng quá thì xóc và kém bám.
- Kiểm tra mặt lốp có vết cắt, phồng, mòn lộ lớp bố.
- Vá hoặc thay săm khi thủng; mang theo bơm nhỏ khi đi xa.
Nan hoa và vành BMX
Bóp nhẹ từng cặp nan, nan lỏng thì cảm thấy mềm hơn hẳn. Quay bánh, nhìn khe giữa vành và má phanh: vành lắc qua lại là vành bị đảo, cần thợ cân lại nan. Đừng tự siết nan khi chưa biết cách, dễ làm vành đảo nặng hơn.
Bánh scooter
- Bánh không lắc ngang trên trục; lắc thì kiểm tra bu-lông trục và bạc đạn.
- Mặt nhựa không nứt, không mòn lệch một bên. Bánh mòn thành mặt phẳng hoặc bong lớp nhựa thì thay.
- Bạc đạn bánh: quay bánh nghe tiếng rè, khựng là bạc đạn bẩn hoặc hỏng. Tránh đi trong nước, vũng lầy; bạc đạn gỉ rất nhanh.
Lịch bảo dưỡng gợi ý
| Tần suất | Việc cần làm |
|---|---|
| Mỗi buổi tập | Kiểm tra nhanh tay lái, cổ lái, phanh, bánh, ốc |
| Mỗi 1–2 tuần (đi thường xuyên) | Lau xích, tra dầu; lau vành; kiểm tra má phanh, áp suất lốp |
| Mỗi tháng | Siết lại toàn bộ ốc theo thứ tự; kiểm tra nan hoa, độ căng xích, bạc đạn bánh scooter |
| Vài tháng một lần hoặc khi có dấu hiệu | Mang ra thợ kiểm tra bạc đạn cổ lái, trục giữa, moay-ơ; thay xích, má phanh nếu mòn |
Tần suất phụ thuộc vào việc bạn đi bao nhiêu và đi ở đâu. Xe chơi trick ở skatepark hằng ngày cần kiểm tra thường xuyên hơn xe đi chơi cuối tuần.
Bộ dụng cụ cơ bản nên có
- Bộ lục giác (khoá Allen) nhiều cỡ — dùng cho phần lớn bu-lông của cả BMX và scooter.
- Cờ lê cho ốc trục bánh BMX (thường cỡ 14 mm, 15 mm tuỳ xe), cờ lê pê-đan.
- Bơm có đồng hồ áp suất.
- Bộ vá săm, săm dự phòng.
- Dầu xích, giẻ sạch.
Với việc vượt ngoài kiểm tra và siết ốc — thay bạc đạn cổ lái, cân vành, thay trục giữa, thay moay-ơ — nên nhờ thợ hoặc người có kinh nghiệm hướng dẫn trực tiếp.
Bảo quản xe
Để xe nơi khô ráo, tránh mưa nắng trực tiếp lâu ngày. Đi mưa về, lau khô xích, vành, bánh và tra dầu xích. Với scooter, mưa là kẻ thù của bạc đạn bánh và griptape; tránh đi mưa nếu có thể. Treo hoặc dựng xe gọn để không đè lên phanh, tay lái.
Góc nhìn hôm nay: dạy trẻ tự kiểm tra xe
Với trẻ em chơi BMX hay scooter, kiểm tra xe là thói quen nên dạy sớm. Biến nó thành một danh sách năm bước con tự làm trước khi đi: đội mũ, bóp phanh, lắc tay lái, nhìn bánh, nhìn ốc. Khi con thấy điều gì lạ, con báo bố mẹ. Thói quen nhỏ này dạy trẻ chịu trách nhiệm với đồ của mình, và giúp cả nhà yên tâm hơn mỗi lần con ra sân.
Câu hỏi thường gặp
Xích BMX căng bao nhiêu là vừa?
Ấn ở giữa đoạn xích dưới, xích chỉ võng khoảng 1 cm là vừa. Xích chùng quá dễ tuột khi đạp mạnh, căng quá làm đạp nặng và mòn nhanh moay-ơ, trục giữa.
Tay lái scooter bị rơ phải làm sao?
Nới các bu-lông cùm kẹp, siết bu-lông nén đến khi hết rơ mà tay lái vẫn xoay trơn, rồi căn thẳng và siết lại cùm kẹp đều tay. Nếu vẫn rơ, có thể bạc đạn cổ lái đã mòn, nên mang ra thợ.
Bao lâu nên tra dầu xích BMX?
Nếu đi thường xuyên, nên lau và tra dầu xích mỗi 1–2 tuần, và luôn tra lại sau khi đi mưa. Nhỏ một giọt mỗi mắt xích rồi lau sạch dầu thừa bên ngoài.
Phanh BMX không ăn là do đâu?
Thường do má phanh mòn, dây phanh chùng, vành dính dầu mỡ hoặc gyro chỉnh lệch. Kiểm tra từng chỗ, chỉnh ốc tăng dây và lau sạch vành; má phanh mòn thì thay.
Khi nào cần thay bánh scooter?
Khi bánh nứt, bong lớp nhựa, mòn thành mặt phẳng hoặc lệch hẳn một bên. Bánh lắc trên trục hay kêu rè có thể do bạc đạn hỏng, cần kiểm tra và thay bạc đạn.
