BMX là viết tắt của "bicycle motocross", loại xe đạp nhỏ, chắc, thường dùng bánh 20 inch, ra đời ở California cuối thập niên 1960 – đầu thập niên 1970 khi trẻ em đạp xe trên đường đất bắt chước đua mô tô địa hình. Ngày nay BMX chia thành hai nhóm lớn: racing (đua tốc độ trên đường đua đất) và freestyle (biểu diễn trick), trong đó freestyle lại gồm park, street, dirt, vert và flatland. Mỗi nhánh dùng kiểu xe, kỹ năng và sân tập khác nhau.
Nguồn gốc: trẻ con, xe đạp và đường đất
Cuối thập niên 1960, mô tô địa hình (motocross) rất thịnh ở Mỹ. Trẻ em chưa đủ tuổi lái mô tô bèn dùng xe đạp nhỏ của mình, phổ biến là những mẫu xe có tay lái cao và yên dài kiểu "chopper", để đua trên bãi đất trống, nhảy qua ụ đất, ôm cua. Các đường đua đất cho xe đạp dần mọc lên ở Nam California. Một bộ phim tài liệu về mô tô đầu thập niên 1970 có cảnh mở đầu là các cậu bé đạp xe nhảy ụ, thường được nhắc như một trong những hình ảnh làm phong trào lan rộng.
Khi phong trào lớn lên, các nhà sản xuất bắt đầu làm khung xe riêng cho đua đất: chắc hơn, nhẹ hơn, tay lái chữ V có thanh giằng, lốp gai. Giải đấu, hiệp hội đua BMX ra đời trong thập niên 1970. Đến cuối thập niên 1970 – đầu thập niên 1980, một số người đua bắt đầu chơi trick trên đường phẳng, trong hồ bơi cạn, trên ramp trượt ván: đó là khởi đầu của BMX freestyle.
Năm 2008, BMX racing vào Olympic tại Bắc Kinh; năm 2021 (Tokyo 2020), BMX freestyle park cũng có mặt. Cả hai do Liên đoàn Xe đạp Quốc tế (UCI) quản lý.
Vì sao lại là bánh 20 inch
Bánh 20 inch là kích cỡ "chuẩn" của BMX vì nó cân bằng được vài thứ: đủ nhỏ để xe nhẹ, gọn, dễ xoay, dễ nhấc lên khỏi mặt đất; đủ lớn để lăn qua địa hình và giữ tốc độ. Khung nhỏ so với người lái nên người đứng trên pê-đan gần như suốt thời gian chạy, không ngồi yên như xe đạp thường. Yên chủ yếu để kẹp giữa hai đùi khi làm trick, hoặc ngồi nghỉ.
Ngoài 20 inch còn có:
- Xe nhỏ hơn (12, 16, 18 inch): cho trẻ em, khung ngắn tương ứng.
- Cruiser 24 inch (đôi khi 26 inch): hạng riêng trong BMX racing, phổ biến với người lớn tuổi hoặc người cao lớn.
- Khung "mini", "junior", "expert", "pro": các cỡ khung khác nhau trong cùng bánh 20 inch, chọn theo chiều cao người lái.
Bản đồ các nhánh BMX
| Nhánh | Chơi ở đâu | Mục tiêu | Đặc điểm xe |
|---|---|---|---|
| Racing | Đường đua đất có dốc xuất phát, ụ, cua nghiêng | Về đích trước | Nhẹ, khung nhôm hoặc carbon, phanh sau, lốp hẹp hơn |
| Park | Skatepark: quarter pipe, bowl, hộp nhảy | Bay cao, xoay, lộn, trình diễn | Khung thép chịu lực, lốp to, thường có gyro |
| Street | Gờ, bậc, tay vịn ở nơi được phép, street plaza | Grind, nhảy, kỹ thuật trên chướng ngại | Khung thép, peg để grind, nhiều người bỏ phanh |
| Dirt (dirt jump, trails) | Chuỗi ụ đất đắp cao | Bay qua ụ, làm trick trên không | Khung chắc, lốp có gai, phanh sau |
| Vert | Half-pipe lớn có thành thẳng đứng | Bay cao trên mép | Như xe park |
| Flatland | Mặt phẳng nhẵn | Giữ thăng bằng, xoay xe, không cần bay | Khung ngắn, nhiều peg, hình học đặc biệt |
BMX racing
BMX racing là nhánh gốc. Tám người xuất phát từ cổng trên đỉnh dốc, lao qua chuỗi ụ đất và cua nghiêng, ai về đích trước thắng. Một lượt đua thường chưa tới một phút. Kỹ năng chính là cú xuất phát bùng nổ, kỹ thuật "nuốt" ụ (pump) để không bị bay lên làm mất tốc độ, và chọn đường trong cua. Bài "BMX racing: đường đua, cổng xuất phát và luật thi" trong danh mục này đi sâu hơn.
Freestyle: park, street, dirt, vert
Freestyle là thế giới của trick. Những trick quen thuộc nhất:
- Bunny hop: nhấc cả xe khỏi mặt đất, nền tảng của gần như mọi trick khác.
- Manual: giữ thăng bằng trên bánh sau mà không đạp.
- Grind: cho peg (ống thép gắn ở trục bánh) hoặc bánh xích cạ trên gờ, tay vịn.
- Barspin: buông tay cho tay lái xoay một vòng rồi bắt lại.
- Tailwhip: khung xe xoay một vòng quanh cổ lái khi đang bay.
- 360, backflip: xoay người và xe theo trục đứng, hoặc lộn ra sau.
Park thi trong skatepark, đã có ở Olympic. Street dùng chướng ngại kiểu đô thị; nơi tập đúng là street plaza trong skatepark hoặc khu được phép, không phải công trình công cộng hay nơi có người qua lại. Dirt cần chuỗi ụ đất do cộng đồng đắp và bảo dưỡng. Vert là half-pipe lớn, ngày nay ít người chơi hơn.
Flatland: BMX không cần bay
Flatland là nhánh lạ nhất. Người chơi không nhảy, không bay, mà đứng trên peg, trên khung, xoay xe quanh mình, giữ thăng bằng trên một bánh trong những tư thế rất khó, tất cả trên một mặt phẳng nhẵn. Flatland giống múa hơn là thể thao mạo hiểm, và có thể tập ở bãi đất phẳng nhỏ. Bài "BMX flatland" trong danh mục này có chi tiết.
Bộ phận đặc trưng của xe BMX
- Khung (frame) và càng (fork): thép chromoly ở xe freestyle tốt, nhôm hoặc carbon ở xe đua.
- Tay lái (bars): cao, có thanh giằng, chịu lực lớn.
- Đĩa – líp tỉ số nhỏ: đĩa trước nhỏ gọn, líp sau rất nhỏ, đủ để tăng tốc nhanh trong quãng ngắn.
- Peg: ống thép gắn hai bên trục bánh, để đứng hoặc grind.
- Gyro (detangler): bộ phận cho phép tay lái xoay tròn mà dây phanh không bị xoắn.
- Freecoaster và cassette: hai kiểu moay-ơ sau; freecoaster cho bánh lùi mà pê-đan không quay, tiện cho trick street.
Bài "Chọn xe BMX" đi sâu từng bộ phận và cách chọn theo nhu cầu.
BMX khác xe đạp leo núi và xe đạp đường trường thế nào
Xe đạp leo núi (MTB) bánh lớn, có giảm xóc, nhiều số, dùng để đi đường dài trên địa hình. Xe đường trường nhẹ, bánh lớn, tối ưu cho tốc độ trên đường nhựa quãng dài. BMX không có số, không giảm xóc, khung nhỏ, sinh ra cho những cú bùng nổ ngắn và trick. Đạp BMX đi xa rất mệt; đó không phải việc của nó.
An toàn cho người mới chơi BMX
Đồ bảo hộ tối thiểu: mũ bảo hiểm vừa đầu (BMX racing thường dùng mũ trùm kín mặt), găng tay, giày đế phẳng bám pê-đan. Khi tập trick hay vào skatepark, thêm bó gối, bó ống đồng, bó khuỷu. Tập ở skatepark, đường đua câu lạc bộ hoặc khu vực được phép; không làm trick dưới lòng đường, không bám xe máy, không lao dốc đổ ra đường giao thông. Trẻ em nên có người lớn đi kèm và tập trên mặt phẳng trước khi lên ramp.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu BMX ở đâu
Ở Việt Nam, BMX vẫn là phong trào nhỏ, chủ yếu là các nhóm chơi tự phát ở công viên, skatepark ở các thành phố lớn. Cách bắt đầu thực tế nhất là tìm nhóm chơi qua mạng xã hội, đến xem vài buổi, hỏi mượn xe chạy thử để biết cỡ khung và nhánh mình thích trước khi mua xe. Muốn hiểu BMX đỉnh cao, hãy xem bản ghi chung kết BMX racing và BMX freestyle park ở Olympic Paris 2024, rồi so với một video flatland để thấy hai thế giới khác nhau thế nào.
Bài tập đầu tiên không cần sân: đứng trên pê-đan khi xe lăn chậm, hai pê-đan ngang nhau, gối hơi chùng, nhìn thẳng. Giữ được tư thế ấy vững vàng là bạn đã có nền cho bunny hop và manual.
Câu hỏi thường gặp
BMX là gì?
BMX là viết tắt của "bicycle motocross", loại xe đạp nhỏ, chắc, thường bánh 20 inch, dùng để đua trên đường đất hoặc biểu diễn trick. BMX ra đời ở California cuối thập niên 1960 – đầu thập niên 1970.
Xe BMX có mấy loại?
BMX chia thành racing (đua) và freestyle (trick). Freestyle gồm park, street, dirt, vert và flatland, mỗi nhánh có kiểu xe và sân tập riêng.
Vì sao xe BMX bánh nhỏ?
Bánh 20 inch giúp xe nhẹ, gọn, dễ xoay và dễ nhấc lên khi làm trick, mà vẫn đủ lớn để lăn qua địa hình. Trẻ em dùng bánh nhỏ hơn, còn hạng cruiser trong đua dùng bánh 24 inch.
Đạp BMX đi học, đi làm được không?
Được với quãng ngắn, nhưng BMX không có số, khung nhỏ, yên thấp nên đạp xa rất mệt. Nếu chủ yếu để đi lại, xe đạp thường phù hợp hơn.
BMX có ở Olympic không?
Có. BMX racing có từ Bắc Kinh 2008, BMX freestyle park có từ Tokyo 2020. Cả hai nội dung do Liên đoàn Xe đạp Quốc tế (UCI) quản lý.
