Văn hoá trượt ván không chỉ là trick: nó có cách ăn mặc riêng (giày đế phẳng, quần rộng hoặc bó tuỳ thời), dòng nhạc gắn bó (punk, hardcore thập niên 1980, hip hop thập niên 1990, rồi đủ thể loại) và một nền mỹ thuật riêng in trên mặt dưới tấm ván — tranh deck. Phần lớn những thứ ấy sinh ra vì nhu cầu thực tế của người trượt hoặc từ nhóm bạn trượt cùng nhau, rồi về sau lan ra thời trang đường phố của cả những người chưa từng đứng trên ván.
Giày: từ đôi đế cao su đến biểu tượng
Người trượt cần đôi giày đế phẳng để cảm nhận ván, đế cao su bám vào griptape, mũi bền chịu ma sát khi lật ván. Từ giữa thập niên 1970, hãng giày Vans ở California — vốn làm giày vải đế cao su có vân hình tổ ong — trở thành lựa chọn quen thuộc của dân trượt Dogtown, và những mẫu giày làm cùng người trượt thời ấy trở thành biểu tượng. Từ thập niên 1980 – 1990, nhiều hãng giày làm dòng riêng cho trượt ván, có đệm gót, mũi da lộn, đường may kép.
Những chi tiết của giày trượt ván đã đi vào thời trang đại chúng: đế phẳng, cổ thấp hoặc cổ cao bằng vải bố hoặc da lộn. Hôm nay nhiều người mang giày "kiểu trượt ván" mà chưa từng trượt.
Quần áo: rộng, bó rồi lại rộng
| Thời kỳ | Kiểu mặc phổ biến trong giới trượt | Gắn với |
|---|---|---|
| Thập niên 1960 – 1970 | Quần soóc, áo phông, chân trần hoặc giày vải | Văn hoá lướt sóng California |
| Thập niên 1980 | Áo phông in logo hãng ván, quần soóc dài, tất cao | Punk, hardcore, trượt vert |
| Đầu thập niên 1990 | Quần rất rộng, áo rộng | Hip hop, trượt street |
| Thập niên 2000 | Quần jeans bó dần, áo vừa người | Rock, indie |
| Thập niên 2010 – 2020 | Quần rộng quay lại, phong cách đa dạng | Thời trang đường phố toàn cầu |
Thời trang luôn có lý do thực dụng đi kèm: quần rộng thoải mái khi ngồi xổm, bật nhảy; áo dày một chút đỡ trầy khi ngã. Nhiều thương hiệu thời trang đường phố nổi tiếng thế giới khởi đầu từ một cửa hàng trượt ván hay một nhóm bạn trượt cùng nhau. Logo của tạp chí trượt ván, hãng ván in trên áo trở thành món thời trang, đôi khi gây tranh cãi trong giới trượt khi người mặc không trượt.
Âm nhạc: tiếng nhạc trong những đoạn phim
Trượt ván và âm nhạc đi cùng nhau qua những đoạn phim. Mỗi part có một bài nhạc, và người xem nhớ bài nhạc cùng với trick.
- Punk và hardcore (thập niên 1980): tinh thần tự làm, nổi loạn, nhanh và mạnh. Có cả một dòng gọi là "skate punk", với những ban nhạc mà thành viên chính là người trượt.
- Hip hop (thập niên 1990): đi cùng sự lên ngôi của trượt street ở các thành phố lớn, nhất là bờ Đông nước Mỹ.
- Rock, indie, nhạc điện tử, jazz: từ thập niên 2000, nhạc trong phim trượt ván rất đa dạng, tuỳ gu của người dựng và người trượt.
Nhiều nhạc sĩ, ban nhạc được biết đến rộng rãi nhờ có bài trong một đoạn phim trượt ván nổi tiếng. Ngược lại, có những người trượt chuyển sang làm nhạc, làm nghệ thuật.
Tranh deck: phòng tranh dưới chân
Mặt trên của tấm ván dán nhám đen; mặt dưới — thứ người xem nhìn thấy khi ván lật — là chỗ cho tranh. Từ thập niên 1980, tranh deck trở thành một nền mỹ thuật riêng với những hoạ sĩ chuyên vẽ cho các hãng ván.
- Thập niên 1980 nổi tiếng với tranh đầu lâu, rồng, rắn, bàn tay — mạnh mẽ, nhiều chi tiết, gắn với punk. Hình "bàn tay hét" (Screaming Hand) do hoạ sĩ Jim Phillips vẽ giữa thập niên 1980 cho một hãng ván California là một trong những hình ảnh trượt ván được in lại nhiều nhất.
- Thập niên 1990 chuộng tranh hoạt hình, châm biếm, đôi khi cố tình gây sốc.
- Về sau tranh deck rất đa dạng: hợp tác với hoạ sĩ đương đại, nhiếp ảnh, thiết kế tối giản.
Tranh deck có số phận đặc biệt: được vẽ ra để bị cào xước. Mỗi lần grind, slide, tranh mòn đi một chút. Vì thế deck chưa dùng, nhất là những mẫu cũ, trở thành đồ sưu tập; có những triển lãm và sách riêng về tranh deck.
Griptape, sticker và "tự làm"
Văn hoá tự làm (DIY) thấm vào mọi chi tiết: cắt griptape thành hình riêng, dán sticker lên ván, vẽ tay lên giày, tự in áo cho nhóm. Một tấm ván đã dùng lâu, đầy sticker và vết xước là tấm "nhật ký" của người trượt.
Ngôn ngữ và tiếng lóng
Văn hoá trượt ván còn có ngôn ngữ riêng, phần lớn bằng tiếng Anh và được người trượt khắp nơi dùng nguyên. "Session" là một buổi trượt cùng nhau. "Line" là một chuỗi trick liền mạch. "Spot" là chỗ trượt. "Sketchy" là cú tiếp đất lảo đảo, không sạch; "clean" là gọn gàng, chắc chắn. "Bail" là bỏ ván khi thấy sắp hỏng trick — kỹ năng quan trọng giúp ngã nhẹ hơn. Khi ai đó làm được trick khó, cả nhóm gõ đuôi ván xuống đất để chúc mừng — một cử chỉ mà người mới sẽ sớm thấy ở mọi skatepark.
Ở Việt Nam, người trượt thường dùng xen tiếng Việt và thuật ngữ tiếng Anh, vì nhiều từ không có cách dịch gọn. Học những từ này giúp em đọc được hướng dẫn, xem phim hiểu hơn và hoà vào nhóm nhanh hơn.
Vì sao văn hoá trượt ván lan ra ngoài người trượt
Trượt ván gắn với hình ảnh tự do, sáng tạo, tự làm lấy, không cần ai cho phép. Những giá trị ấy hấp dẫn cả người không trượt. Các thương hiệu thời trang, âm nhạc, nghệ thuật mượn hình ảnh trượt ván để nói về tuổi trẻ. Người trượt có lúc hãnh diện, có lúc khó chịu khi văn hoá của mình bị biến thành sản phẩm — một cuộc tranh luận chưa bao giờ ngưng.
Góc nhìn hôm nay
- Mặc gì để trượt: đừng chạy theo mốt mà quên công năng. Giày đế phẳng, bám; quần cho phép gập gối thoải mái; áo đủ dày để đỡ trầy. Dây giày nên buộc gọn, tránh vướng vào truck.
- Thời trang không thay đồ bảo hộ: mũ, bó cổ tay, bó gối hôm nay có nhiều màu và kiểu dáng; nhiều người trượt chuyên nghiệp đội mũ trong thi đấu Olympic.
- Tự làm cho ván của em: cắt griptape có hoạ tiết, dán sticker của nhóm. Đó là cách nhanh nhất để thấy mình là một phần của văn hoá này.
- Tìm hiểu thêm: xem lại các đoạn phim trượt ván cũ và để ý nhạc, quần áo; tìm sách hoặc triển lãm về tranh deck.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người trượt ván mang giày đế phẳng?
Giày đế phẳng giúp cảm nhận tấm ván dưới chân và bám tốt vào griptape; mũi bền chịu được ma sát khi lật ván. Đế dày, cong như giày chạy bộ làm khó giữ thăng bằng và khó làm trick.
Nhạc gì gắn với trượt ván?
Thập niên 1980 trượt ván gắn với punk và hardcore, thập niên 1990 với hip hop khi trượt street lên ngôi. Từ thập niên 2000, nhạc trong phim trượt ván rất đa dạng, từ rock, indie đến jazz, nhạc điện tử.
Tranh trên mặt dưới ván trượt gọi là gì?
Thường gọi là tranh deck hay graphic. Đây là một nền mỹ thuật riêng từ thập niên 1980, với nhiều hoạ sĩ chuyên vẽ cho các hãng ván. Deck cũ chưa dùng có tranh đẹp được nhiều người sưu tập.
Screaming Hand là gì?
Screaming Hand là hình bàn tay đang hét do hoạ sĩ Jim Phillips vẽ giữa thập niên 1980 cho một hãng ván California. Đây là một trong những hình ảnh nổi tiếng và được in lại nhiều nhất trong văn hoá trượt ván.
Mặc gì khi đi trượt ván?
Giày đế phẳng bám tốt, quần cho phép gập gối thoải mái, áo đủ dày để đỡ trầy khi ngã. Buộc dây giày gọn. Quan trọng nhất là mũ, bó cổ tay, bó gối và bó khuỷu.
